Ocena: 1.6 (13 głosów)

Pochodzenie herbu i rodu Prus

      Na temat herbu Prus oraz jego pochodzeniu niewielu naukowców się wypowiadało dość obszernie. Zdaje się, że najpoważniejszą pozycją jaka dotychczas się ukazała jest monografia Jadwigi Chwalibińskiej pt.: „Ród Prusów w wiekach średnich” z roku 1948. Wcześniej naukowej rozprawy nikt nie podejmował, co nie znaczy, że herb Prus był nie znany. W „Polskiej encyklopedii szlacheckiej” z 1935 roku autorstwa Stefana Starykoń-Kasprzyckiego możemy odnaleźć herb Prus oraz zapoznać się z poglądem i próbą wyjaśnienia pochodzenia herbu. Próba raczej była dość nieudolna. Jeszcze wcześniej herbem Prus zainteresował się Semkowicz w monografii pt.: „Mazowieckie przywileje rodowe w XIV i XV wieku”. Dał on dość interesującą naukowo potwierdzone pochodzenie herbu Prus. Oprócz tych publikacji występują niewielkie artykuły o tematyce herbu Prus. Mają one charakter jedynie podsumowujący, niewiele przeto wnoszą do tematu.                                                                                                                                      Baza źródłowa dotycząca herbu Prus jest dość rozległa. Oprócz dokumentów sądowych świadczących o rodzie zachowały się herbarze, które są jednym z głównych źródeł wiedzy o herbie Prus. Najważniejsze to:  Bartosz Paprocki "Gniazdo cnoty" 1578, Bartosz Paprocki "Herby rycerstwa polskiego" 1584, Szymon Okolski "Herby Polskie" 1705,  Szymon Okolski "Orbis Polonus" 1641-1643, Jan Karol Dachnowski "Herby szlacheckie w ziemiach pruskich" ok.1620, Wacław Potocki "Poczet herbów szlachty Korony Polskiey i Wielkiego Xsięstwa Litewskiego" 1696, Ks. Kacper Niesiecki "Herby i familie rycerskie tak w Koronie jako y w W.X.L." 1728 , Ks. Kacper Niesiecki "Korona polska" 1728-1743, Ks. Benedykt Chmielowski "Zbiór krótki herbów polskich, oraz wsławionych cnotą i naukami Polaków" 1763, Ignacy Kapica Milewski "Herbarz Ignacego Kapicy Milewskiego," dopełnienie Niesieckiego 1870, Adam Boniecki "Herbarz polski" 1899-1913, dr Stefan J. Starykoń Kasprzycki "Polska Encyklopedia Szlachecka" 1936, Seweryn hrabia Uruski "Rodzina. Herbarz szlachty polskiej" 1904-1938, Zbigniew Leszczyc "Herby szlachty polskiej" 1908, "Tablice odmian herbowych"– nakł. Juliusz hr. Ostrowski 1909,  Juliusz Karol Ostrowski "Ksiega herbowa rodów polskich" 1897, Władysław Pulnarowicz "Rycerstwo Polskie Podkarpacia" 1937, Sławomir Górzyński, Jerzy Kochanowski "Herby szlachty polskiej" 1990, Józef Szymański "Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego" 1993,  Józef Szymański "Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku" 2001, Alfred Znamierowski "Herbarz rodowy" 2004, Tadeusz Gajl "Polskie rody szlacheckie i ich herby" 2000, Tadeusz Gajl "Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów" 2003, Tadeusz Gajl "Herby szlacheckie Polski porozbiorowej" 2005, Andrzej Brzezina Winiarski "Herby Szlachty Rzeczypospolitej" 2006.

   Należy od razu nadmienić, że herb Prus jest herbem dzielącym się na trzy podtypy, herb Prus I, herb Prus II i herb Prus III.

Herb Prus I. Kasper Niesiecki wyd. 1841

Herb Prus II. Kasper Niesiecki wyd. 1841

Herb Prus III. Kasper Niesiecki wyd. 1841

   Po raz pierwszy pojawia się wprost w zapisce sądowej pod rokiem 1407, gdzie występuje Windyk ze Słubic, herbu Prus. Jak sądzi Semkowicz a Chwalibińska nie neguje tego zdania, że jest to potomek Windyki, któremu Trojden I, książe sochaczewski i czerski nadał prawo tzw. Nieodpowiednie. W roku 1345 ów przywilej został powtórzony przez synów Trojdena (Ziemowita i Kazimierza) potomkom Windyki mianowicie synom Tulokojty, Lykoty, Zbąda, Bujchila, Santora i Dobrogosta. Dokument oblatowany jest w aktach warszawskich i szreńskich z XV wieku.

   Herb Prus występuje w pierwszym polskim herbarzu a mianowicie w  potocznie zwanym Klejnotami Długoszowymi pt.: „Opis znaków, klejnotów króla i królestwa polskiego”. Tekst przypisywany Długoszowi brzmi następująco: w polu czerwonym półtora-krzyż. Następnie widnieje zapis, że Prusowie są starożytnym rodem pochodzenia z królewskiego rodu, z Prus uciekli (trzech braci) i rodzinę swoją powiększyli. Jan Długosz może być bliski prawdy. Nasuwają się tutaj różne hipotezy pochodzenia rodu. Jedna z nich mówi, że przybysze z Prus wchłonęli jakiś niewielki ród miejscowy- mazowiecki i przybrali jego godło czy raczej znak , który z czasem zmodyfikowano. Niektórzy z badaczy przypuszczają, że w swojej ojczyźnie Prusowie nie mieli znaków, które wyróżniałyby poszczególne rody. Uważa się, że znak półtora-krzyża spotykany w Polsce w godle setek rodzin szlachty pochodzenia pruskiego, miał być związany z przyjęciem przez nie wiary chrześcijańskiej. Czyli poniekąd, by pasował do pierwszej hipotezy. Z kolei inni z uczonych podają szereg przykładów symbolicznych oznaczeń kultowych drzew. Zgodnie z tymi ustaleniami, za piktogram drzewa można uznać też herb Prus. Zapewne, sama forma plastyczna herbu wykształciła się na drodze ewolucji heraldycznej już w Polsce, ale wiele wskazuje na to, że samo godło przywędrowało wraz z przedstawicielami narodu pruskiego, którzy wielką cześć oddawali drzewom, a Ziemię otaczali szczególnym kultem. Ziemia dla Prusów miała ogromne znaczenie symboliczne a jej przekazywanie z pokolenia na pokolenie musiało wytworzyć coś w rodzaju znaku własnościowego i przynależnościowego.  Pierwsi przedstawiciele tego rodu przybyli Prus w połowie XIII wieku uciekając zapewne przed prześladowaniem krzyżackim w czasie powstabia ludności pruskiej. Przybysze osiedlili się na Mazowszu i mogli narzucić, bądź przyjąć herb półtora- krzyża.

    W kolejnym herbarzu dzieła Bartosza Paprockiego wydanego w 1584 roku zatytułowanym „Herby rycerstwa polskiego”, autor podaje za Długoszem wygląd herbu i krótką wersję pochodzenia rodu. Widocznie herb musiał już być w tym czasie powszechnie znany, ponieważ Paprocki podaje znamienitych członków tego rodu. Wśród nich znajduje się’ Stanisław ze Szczepanowa i biskup płocki Gunter. Paprocki następnie uważa, że „ Prusy różne noszą”, ma tu na myśli inne herby, podobne do Prus, jak właśnie Turzyna, właściwy herb Stanisława ze Szczepanowa. Nauka sądzi iż duże podobieństwo tych herbów do siebie zaważyło na tym, że na herb Prus wołano także Turzyma oraz, że herb Prus mógł zyskać na znaczeniu a inne rodziny zaczęły dodawać do herbu półtora-krzyż. Paprocki wprowadza jeszcze dodatkowo typ Prus II i Prus III. Jak podaje autor Prus II, to „w czerwonym polu białe kosy”. Pochodzenie herbu ma swoją legendę. Kiedy Kazimierz z Masłwem jak to pisze autor miał potrzebę, mąż czy książe z domu Prusów był hetmanem. Za nieokiełznaną pomoc Kazimierz wynagrodził owego rycerza córką Masława. Do jej herbu „wilcze kosy” dołożył półtora- krzyż. Wobec faktu rozrastania się rodu Prusów, niektóre rody wchodzące w skład clenodium, chciały zachować swoje dawne herby, więc pozostawiali często swoje własne godło wraz z półtora-krzyżem. W ten sposób zaczęły powstawać kolejne odmiany. Prus III natomiast według Paprockiego pochodzi „od trzeciego” brata który miał dziedziczkę herbu Pobóg, dlatego dla pamięci jedną kosę i pół podkowy na herbie pozostawił i w jednym herbie trzy familie złączył. Swoją wielkość zawdzięczał ten ród dzięki oporowi i bohaterskiej postawie przeciwko nieprzyjaciołom. Herb autor obrazuje tak: kosa i krzyże w polu czerwonym, pół podkowy w błękitnym. Noga zbrojna ma oznaczać pamiątkę jednego członka z tego rodu, który stracił kończynę podczas bitwy na psim polu. Był to nijaki Sobór. Herb Prus jest zdecydowanie najpóźniejszą odmianą herbu Prus I. Niektórzy historycy są zdania , że ten herb powstał z połączenia herbu Prus II z Naporą. Wkrótce, gdy wspólny herb i zawołanie stało się wspólne i było oznaką przynależności rodowej, wszystkie te obce sobie rodziny zaczęły się uważać  za krewnych, za pochodzących od wspólnego protoplasty. . Herbami Prus 1, Prus 2 i Prus 3 pieczętowało się około 450 rodzin. Te trzy podstawowe formy herbu Prus miały jeszcze ponad 20 odmian. Liczba rodowców była tak duża, ponieważ ród Prusów wchłonął mniejsze rody używające herbów: Napora, Sławęcin i Turzyna. Wspólną cechą tych herbów było to, że zawierały w sobie półtorakrzyż. Prawdopodobnie, między tymi rodami nie było żadnych związków krwi, a ich znaki były przyjęte niezależnie od siebie, co świadczy o ponadczasowości tworzenia się symboliki.

   Jan Karol Dachnowski autor pierwszego herbarza regionalnego: „Herby szlacheckie w ziemiach pruskich” wydanego ok.1620 r., powtarza za Długoszem i Paprockim ponadto dodaje, że „wtenczas pewnie to  plemię w Prusiech zaczęło, gdy przez wiarę królestwo Boga znać poczęło”.  Tutaj interpretacja pochodzenia herbu  jest widocznie nacechowana przyjęciem religii przez Prusów stąd krzyż. Podobnie interpretuje Marcin Bielski, tutaj cytuję z Niesieckim „kiedy jeszcze Prusacy bałwochwalcami byli, znać, gdy wiarę chrześcijańską przyjęli , ten im herb od monarchy Polskiego był przywłaszczony”.

   Szymon Okolski w Orbis Polonus  wyd. w latach 1641-1643 proponuje już dość rozbudowaną legendę, o mistrzu krzyżackim i jego komandorach, którzy wielkie opresje dla Prusów czynili sprzedawszy przed rokiem 1000 swe posiadłości, uciekli do Polski. Okolskiemu w tym przypadku może chodziło o postarzenie rodu, bo z pewnością musiał wiedzieć, że zakonu w tym czasie nie było. Wypomina to mu Ks. Kacper Niesiecki w „Herby i familie rycerskie tak w Koronie jako y w W.X.L.” z1728. Mówi, że to nieprawdopodobne aby to było przed rokiem 1000, ponieważ  „krzyżaków ziemia pruńska nie znała, i ledwo potem we dwieście lat, to jest koło roku 1222”. Zdobywa się tutaj na pewną krytykę ale bezwiednie wymienia tych samych przodków jak poprzednicy. Co do herbu Prus II powtarza legendę Paprockiego. Do Prus III autor wprowadza innowacje. Stwierdza, że zowie się Nagody a to jak dziwnie ujął jest od godów czyli wesela. Ponadto dodaje, że złota noga może być pamiątką po pannie herbu Złotogoleńczyk a nie koniecznie od Sobóra. Ponadto jest już widoczna historia trzech książąt, którzy są ułożeni w pewnym porządku rodowym. Książe herbu Prus III to syn księcia herbu Prus II, który był jednym z pierwszych książąt, którzy uciekli z Prus. Precedensowo krytykuje Okolskiego ale w tym miejscu także zadaje kłam powtarzając legendę związaną z Masławem a potem z Bolesławem.

   Nowsze herbarze całkiem inaczej widzieli pochodzenie rodu Prus. Np. Juliusz Ostrowski, w „Księdze” z 1897 roku stwierdza, że zawołania Prus nie było przed 1453 lub 1455 roku, kiedy to bogaty Turzynita, przyjechał do Prus i tam pomny swego pochodzenia, przyprowadził zbrojny hufiec dla króla polskiego. Otrzymał od Kazimierza Jagiellończyka w zamian dodanie ramienia zbrojnego wraz z proklamacją Prus. Od tego czasu coraz więcej zubożałych Turzyninian, idzie na wyprawę do Prus, gdzie zapomina o swoim dawnym zawołaniu i przyjmuje nowe: Prus.

   Trochę wcześniejszy  „Herbarz polski i imionopis” Stadnickiego Hipolita z 1855 roku, jest skłonny widzieć herb Prus jako pochodzący od przyjęcia chrześcijaństwa przez pogańskich książąt. Herby Prus II i Prus III są przedstawione podobnie.

   Warto przytoczyć jeszcze dzieło XX wieczne. Polska encyklopedia szlachecka była okryta szatą naukową ale w sposób mało profesjonalny podeszła do zagadnienia. Pod hasłem Prus widnieje przepisany prawie w całości tekst Ostrowskiego.

   Ocena zjawiska okoliczności powstania herbu jest trudna. Głównie z tego powodu, iż szlachta legitymująca się herbem Prus, była pochodzenia etnicznego z Prus i to w zasadzie tylko można uznać za pewnik. W następstwie przemieszczania się oraz podobieństwa  do innych herbów powstało jedno zawołanie, którym posługiwały się rody nie będące ze sobą w związku. Przypada to na okres kiedy herb Prus zdobywa największą popularność i coraz więcej rodów walczy o przynależność rodową do tego herbu. Jednakże rody nie chcą tracić swojego godła ojczystego a więc umieszczają go obok półtora-krzyża. Co tłumaczy takie duże rozbieżności pomiędzy herbami i zawołaniami. Legenda przekazywana z pokolenia na pokolenia właściwie w swoim trzonie pozostawała podobna. Można na pewno rzec, herb Prus II i III jest nie spójny z herbem Prus I, ponieważ jeżeli to Krzyżacy zmusili do ucieczki książąt Pruskich, to dlaczego potomkowie książąt z herbu Prus I, mianowicie książęta herbu Prus II przenoszą się w czasie i odnoszą sukcesy w wojnie  z Masławem i z cesarzem na psim polu? Zapewne legenda Prus I może mieć dużą korelację z rzeczywistością ale następne już są konstruowane z myślą o wykreowaniu znamienitych przodków.

TAGI: herb, szlachta, Prus
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-21 00:25:56
DODAŁ: Murawski
AUTOR: Murawski