Ocena: 0 (0 głosów)

Obrządek Pochówku w Kulturze Łyżyckiej

Obrządek pochówku w Kulturze Łużyckiej

Kultura łużycka wykształciła się u schyłku II i na początku III okresu epoki brązu. Pojawienie się jej ziemiach Europie, a zwłaszcza na ziemiach polskich niosło za sobą dość duże przemiany związane z kulturą materialną i duchową. W swojej pracy chcę skupić się na duchowości prasłowian kultury łużyckiej, a w szczególności, pozwolę sobie na termin, „tradycji” chowania zmarłych, która w znacznej mierze różniła się od innych kultur, a jest na tyle ciekawe, że uznałem opisać zwyczaje ludzi sprzed kilku tysięcy lat. Łużyczanie swym zasięgiem obejmowali prawie całe dzisiejsze terytorium Polski, Czechy i Słowacje, Środkowe i Północne Morawy, od zachodu opierała się o Brandenburgie, a wschodu sięgała aż po Wołyń. W czasach nam o wiele bliższych archeolodzy ustalili podział na grupy znajdujących się w kręgu „Łużyczan”. Współczesne im nazwy plemion oraz odłamy wchodzące w skład wspólnoty prasłowiańskiej nie są nam znane. Nazwy plemion były zapewne mniej lub bardziej szczegółowe, można tutaj oprzeć się o źródła Herodota, który pisze o Trakach:

„Nazw posiadają wiele, każdy lud wedle swej okolicy; ale wszyscy mają pod każdym względem te same zwyczaje prócz Getów, Transów i tych, co mieszkają powyżej Krestojanów.”

Opis Herodota porównać można do sytuacji Słowian w tym okresie. Daje również nam możliwość dedukcji, że nazwa danej grupy związana mogła być z cechami danej kultury jak np. strój, obyczaje, religia itp. lub samego terenu etniczno-geograficznego. Zasady nazewnictwa kształtujących się dopiero plemion znane były z wieków późniejszych. Szczególnym elementem, który wyodrębnił kulturę łużycką spośród innych był element pochówku zmarłych. Wśród metod grzebania zwłok przeważało ciałopalenie. Same prochy składano w urnach obstawionych przystawkami z jadłem roślinnym i napojami. Badania na cmentarzysku w Częstochowie-Rakowie dały dość zaskakujące wyniki. Same groby ustawione były na osi północ-południe. Stwierdzono istnienie dziesięciu takich rzędów. Mężczyzn chowano w innych partiach aniżeli kobiety. Pośród grobów ciałopalnych groby podwójne stanowiły połowę wszystkich. Na jedenaście grobów trzy zawierały szczątki dorosłego mężczyzny i kobiety, jeden – mężczyzny i dziecka, siedem zaś – kobiet i dzieci. W niektórych grobach archeolodzy znaleźli przypalone resztki jadła. Według opracowania autorów omawianego cmentarzyska, podwójne groby spotyka się w rzędach męskich jak i kobiecych, a podwójne groby z dzieckiem, niezależnie od płci osobnika dorosłego, tylko w rzędach kobiecych. Chowanie dzieci wraz z kobietami można tłumaczyć faktem, iż do osiągnięcia umownej dojrzałości potomkowie byli pod opieką matki, zaś po wejściu, odważę się tu użyć słowa, „w dorosłość” następowało rozdzielenie dzieci według płci. Osoby dorosłe wraz z nimi pochowane mogły odgrywać w społeczeństwie rolę niewolniczą¹. Grób, w którym znajduje się mężczyzna w rzędzie kobiecym jest znacznie trudniejszy do wytłumaczenia. Być może był to element jakiejś drabiny matriarchatu.

Można tu zastosować metodę porównawczą. Słynny historyk Herodot podaje w swych źródłach zwyczajach Traków:

Każdy ma wiele żon; gdy któryś z nich umrze, powstaje wielki spór między nimi, a i przyjaciele biorą w nim gorący udział, aby rozstrzygnąć, która z nich mąż najbardziej miłował. Otóż tę, która osiągnie zaszczytne wyróżnienie, sławią mężczyźni i kobiety, a najbliższy krewniak zabija ją w ofierze nad grobem; po zabiciu grzebie się ją razem z mężem. Pozostałe małżonki uważają się za bardzo nieszczęśliwe, bo jest to dla nich największą hańbą.

To źródło przypomina podanie Ibrahim Ibn Jakuba z X wieku (znaleźć je można w innym moim artykule pt. „Słowianie, jakich nie znamy w świetle kronik”). Drogą dedukcji można wysnuć, iż podobne do trackich obyczajów, można było spotkać na terenach łużyckich, które były na podobnym etapie rozwoju. Więc ów zwyczaj praktykowany przez Słowian miał silną podbudowę w czasach wcześniejszych ustalić można, że ów tradycja sięga okresu prasłowiańskiego.

Badania archeologiczne dowodzą, że prasłowianie mieli już wtedy ukształtowaną hierarchię społeczną. Bogatsze pochówki świadczyć mogą o istnieniu naczelników plemiennych. Najprawdopodobniej pogrzeby te były organizowane z większym przepychem. Badania te dowodzą również, że w czasie pogrzebu dostojnika zwoływane uczty kanibalistyczne. Kości ludzkie noszące ślady zjadania archeolodzy odkryli m.in. w Biskupinie, Kruszwicy czy Słupcy. Trudno wytłumaczyć czy identyczną rolę spełniało zabijanie i konsumowanie starca, dziecka, młodzieńca czy osobie w kwiecie wieku. Być może konsumowano osobę o ściśle wytyczonych cechach. Nie wiadomo, jakiego pochodzenia były osoby składane w „ofierze”. Czy byli to współplemieńcy, jeńcy, wrogowie, czy osoby innej etnografii. Czaszka znaleziona w Biskupinie identyfikowana jest z mieszkańcem śródziemnomorsko-nordycznym, a ludzie tego typu występowali wśród łużyczan. Jak na razie za mało jest źródeł by rozwinąć kanibalizm wśród Łużyczan. Chowaniu dostojnika, zapewne towarzyszyły tańce i procesje pogrzebowe, o czym świadczy materiał narracyjny rytów na urnach. Znów można po przez dedukcje do Herodota mówiący o Trakach wysunąć pewne wnioski.

Pogrzeby bogaczów tak się odbywają: przez trzy dni wystawia się zwłoki, zarzyna wszelakie bydlęta ofiarne i ucztuje, opłakawszy wprzód zmarłego; potem zwłoki pali się lub grzebie. Po usypaniu mogiły urządzają wszelakiego rodzaju igrzyska, w których największe nagrody wyznacza się za pojedynek, stosownie do jego znaczenia.

Zapewne wśród Łużyczan niektórych punktach obrządek sprawowano podobnie, choć nie mamy, co do tego źródeł. Sporadycznie występował obrządek grzebalny zapożyczony od grupy górnośląsko-małopolskiej. Najczęściej nad grobem usypywano małe kopczyki, zaś dla samej starszyzny budowano duże kurhany.

Trudno jest wyjaśnić również występowanie jednostkowe a potem rozprzestrzenianie się grobów podkoszowych. Istnieje hipoteza, iż klosz pełnił rolę zastępczą od kamiennej skrzyni. Kwestie tą trzeba jednak rozeznać wg. W. Hensela w oparciu o lokalne warunki na budowę grobu według norm powszechnie obowiązujących. Można również się pokusić o porówanie obrządku trackiego i prasłowiańskiego, co do chowania niemowląt na podstawie Herodota.

Z noworodkami i zmarłymi tak postępują: dookoła noworodka siadają krewni i opłakują go, ile on nieszczęść musi zaznać, skoro się urodził, i wyliczają wszystkie ludzkie cierpienia, zmarłego natomiast radośnie i wesoło grzebią i mówią przy tym, że pozbył się wszystkich nieszczęść i żyje teraz w zupełnej błogości

Jeszcze raz powtarzam, nie mamy bazy źródłowej by ustalić, że taki sam obrządek miał miejsce w kulturze Łużyckiej, ale na podstawie tego, iż obie kultury były na podobnym poziomie rozwoju dopuszczalne jest przyjąć, że zwyczaje obje grupy posiadały podobne, choć niekoniecznie te same. W skutek małego zaplecza źródłowego i braku danych antropologicznych oraz etnograficznych zmuszeni jesteśmy do snucia właśni takich hipotez.

Bardzo wiele pytań dotyczących Kultury Łużyckiej do dziś zostaje bez odpowiedzi. Każde nowe, opracowane znalezisko z tego okresu jest na wagę złota. Zarówno historycy, archeolodzy, antropolodzy, etnografowie szukają kluczy, co do danych o łużyczanach i nie tylko do tematu pt. „pochówek”, ale również, co do ich pochodzenia, kultury materialnej i duchowej, sposobie życia, sprawowania władzy, hierarchii społecznej. Tak jak wcześniej wspominałem baza źródłowa jest zbyt mała, aby uznać większość hipotez za pewne. Lecz sam fakt stawiania pytań mobilizuje do dalszych badań nad, bądź co bądź, kolebką cywilizacji słowiańskiej.

1 Witold Hensel, Polska Starożytna, wyd. Polskiej Akademii Nauk 1973

TAGI: Kultura Łużycka Pochówek
DATA DODANIA: 2009-12-16 14:21:02
DODAŁ: Kamil
AUTOR: Kamil