Ocena: 2.7 (11 głosów)

Cmentarz ewangelicko- katolicki w Malborku. Przestrzeń, przyroda i architektura

   Malbork, nazywany dawniej „miastem umarłych”, a niekiedy „miastem cmentarzy”, zachował dzisiaj w swojej przestrzeni miejskiej, tylko dwie nekropolie powstałe w drugiej połowie XIX w. i na początku wieku XX. Należą do nich cmentarz przy ulicy Jagiellońskiej, który będzie przedmiotem badań w tej pracy, i mniejszy na osiedlu Nowa Wieś. Oba cmentarze należą do zabytków dość zniszczonych. W procesie likwidacji cmentarzy i ekshumacji zwłok, uległo defragmentacji  wiele cennych pomników, cokołów, nagrobków i płyt grobowych. Niektóre miejsca pochówku można uznać za całkowicie zdewastowane.
  W badaniach historycznych, nekropolie malborskie nie doczekały się prac monograficznych.  Oczywiście, co nie oznacza, że cmentarze w tekstach naukowych, czy popularnonaukowych, były omijane. Niewielką wzmiankę dotyczącą nekropolii malborskich poświęcił Wiesław Jedliński w „Dziejach Malborka”. Treść tych informacji nie oddaje jednak obrazu przestrzennego, przyrodniczego oraz architektonicznego cmentarzy. Wzmianki ograniczają się tylko do miejsca i roku usytuowania cmentarza oraz ilości osób pochowanych w nekropolii.
    Cmentarz przy ulicy Jagiellońskiej został założony pod koniec XIX wieku. Z początku miało to być miejsce pochówku dla mieszkańców wyznania ewangelickiego. Do roku 1945 chowano na cmentarzu ewangelików, natomiast od roku 1945, Polaków wyznania rzymsko-katolickiego. Lokalizacja cmentarza została wytyczona poza przestrzeń miejską, zgodnie z ogólnie przyjętą normą w XIX wieku. Nekropolia jest położona u zbiegu ulic, od wschodu pomiędzy ulicą Jagiellońską (Birkgasse), a od zachodu ulicą Słowackiego (Fleichergasse). Cmentarz jest wytyczony na planie trapezu i zajmuje powierzchnie 1,24 ha. W środku geometrycznym nekropolii przecinały się dwie główne aleje, które przebiegały od wschodu do zachodu i od północy na południe. W miejscu przecięcia alei, stał duży żelazny krzyż- w tym samym miejscu obecnie stoi jego reprodukcja. Nie zachowały się żadne ślady, które by mogły świadczyć o istnieniu innych alejek. Aleje dzielą cmentarz na cztery części.

Rysunek 1. Zdjęcie satelitarne i schemat rozmieszczenia alei na cmentarzu.

      Najstarszym fragmentem cmentarza jest część północno- wschodnia (I). Drzewostan w tym miejscu jest niewątpliwie najstarszy. Niektóre drzewa są już obumarłe.  Przeważają w tej strefie lipy oraz bluszcz, które to prawdopodobnie były tu pierwotną roślinnością. Pochówki w części (I) należą do najstarszych. Zachowane groby pochodzą z lat dwudziestych XX wieku. W  części (I) zachowały się fragmenty cokołów, na jednym widnieje epitafium:
       „Hier ruht in Gott mein lieber Mann unser guter Vater”.
                                  Johann Meisner
                                    22. 10. 1858
                                    14. 11. 1925

    
      
Rysunek 2. Cokół z epitafium.                      Rysunek 3. Cokół.
                                                        
    Wszystkie groby z części (I) i (II) nie posiadają płyt nagrobnych.  Co więcej, wykonanie grobów świadczy, że były to konstrukcje pozbawione płyt nagrobnych. Groby mają kształt trapezu przestrzennego, o budowie betonowo- ceramicznej. Na obudowach często widnieją nazwiska, daty śmierci i urodzin pochowanych,  co nie ulega wątpliwości, pozbawiało znaczenia płyty nagrobnej i pomnika. Ponadto ziemia znajdująca się w obudowie mogła stanowić doskonały materiał na zasiew roślinności. Warto zauważyć że, na niektórych grobach rosną oprócz bluszczu, dzikie tulipany.

Rysunek 4, 5.  Imię, nazwisko oraz daty urodzin i śmierci. Obudowa grobowa.   
                                             

      Niewątpliwie ciekawym elementem tej części cmentarza stanowią dobrze zachowane elementy grobów, w kształcie niewielkich pieńków. Występują one nie tylko na terenie cmentarza przy Jagiellońskiej, ale z moich obserwacji wynika, że znajdują się w innych rejonach dawnych Prus. Pieńki grobowe wraz z płytą objaśniającą dane zmarłego, tworzyły swoisty niewielki pomnik nagrobny.

         
Rysunek 6, 7. "Pieńki grobowe".

    Na pieńku, na dolnym zdjęciu można zauważyć wklęsłe, prostokątne wcięcie. We wcięciu powinna znajdować płyta objaśniająca dane zmarłego.
    W części (II) cmentarza rozpoczynają się groby mieszane, rzymsko- katolickie i ewangelickie. Warte podkreślenia jest, że wzdłuż alei południowej po obu stronach znajdują się miejsca pochówku dzieci. Są to groby polskie. Groby te architektonicznie są nieskładne, jakby złożone z różnych elementów. Epitafia, które się pojawiają na nagrobkach są pisane nieprofesjonalnie, często z błędami ortograficznymi i naniesione bezpośrednio na pomnik nagrobny, gdzie ówcześnie była płyta objaśniająca. Należy to tłumaczyć, tym, że grób taki był złożony z elementów innych pomników, płyt nagrobnych i obudów zabranych z mogił już przeniesionych, bądź  po prostu porzuconych. Tworzy to bardzo wyrazistą, eklektyczną formę grobu. Groby ewangelickie- dziecięce nie występują, tak więc, nie można odrzucać możliwości zamiany grobów ewangelickich na polskie. Groby te mogły ulec także dewastacji.

Rysunek 8. Ręcznie napisane epitafium

      
Rysunek 9. Groby dziecięce      

       W części (II) przeważa drzewostan mieszany, wśród lip pojawia się klon, brzoza, wierzba płacząca i drzewa iglaste.
      Części (III) i (IV), również posiadają drzewostan mieszany. Występują tu tylko groby rzymsko- katolickie z lat pięćdziesiątych i  sześćdziesiątych. Większość grobów z (III) części zachowała się w stanie dobrym. Groby  są ozdobione pomnikami lub częściej metalowymi krzyżami.

Rysunek 10, 11, 12. Groby rzymsko- katolickie w części (III).   

      Część (IV) składa  się tylko z grobów rzymsko- katolickich. Część ta jest starsza od części (III). Znajdują się tam groby bez pomników a większe krzyże metalowe występują sporadycznie. Groby pochodzą z lat czterdziestych i pięćdziesiątych.

      Nekropolia przy ulicy Jagiellońskiej, jest obiektem, gdzie ewangelicka architektura cmentarna miesza się z rzymsko- katolicką. Nie jest to jednak architektura jednolita. Dzieli się ona na poszczególne partie, które odpowiadają „ekspansji” cmentarza. Odpowiednio pierwszą zagospodarowanym terenem cmentarza była część (I), znajdują się tam tylko groby ewangelickie. Część (II) i (IV) zagospodarowana była nieco później. Po roku 1945 w części (II), chowani byli wierni wyznania rzymsko- katolickiego. Spowodowało to przemieszanie miejsc pochówków obu wyznań. Następnie część (IV) została dość szybko zapełniona grobami w latach czterdziestych. Na końcu część (III) cmentarza, gdzie występuję bardzo dużo grobów obok siebie, była niewątpliwie ostatnim przejawem działalności nekropolii. Pierwotną roślinnością cmentarza była lipa, która porasta na całym obszarze cmentarza oraz bluszcz porastający zupełnie część (I).

TAGI: Cmentarz ewangelicko-katolicki w Malborku
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-17 00:33:54
DODAŁ: Murawski
AUTOR: K. Murawski