Ocena: 0 (0 głosów)

Rozwój polskiego parlamentaryzmu to druga połowa XV w. i XVI w.

             Rozwój polskiego parlamentaryzmu to druga połowa XV w i XVI.  Należy podkreślić, iż wówczas było organizmem zdrowym. Polskie życie parlamentarne   rozwijało się w blasku oddziałującego złotego wieku. Bez  żadnych wątpliwości należy zgodzić się ze współautorką syntezy zatytułowanej Historia Sejmu Polskiego Anną Sucheni – Grabowską, która stwierdziła, iż,, parlamentaryzm polski złotego wieku odbijał w sobie dynamikę przemian, jakie zachodziły współcześnie w życiu dawnej Rzeczypospolitej i zapisywał swe konto dziejowe osiągnięciami, aż po czasy Oświecenia najświetniejszymi. Przedstawmy zatem te osiągnięcia.
      Sejm był najwyższą instytucją decydująca o sprawach państwa, ale i najwyższą szkołą wychowania obywatelskiego. Kontrolował  króla i ministrów.  Ograniczył pozycję możnowładztwa w Polsce.  Do dnia dzisiejszego zachowały się diariusze sejmowe z wystąpieniami członków izby poselskiej i senatu, które świadczą o głębokim poczuciu odpowiedzialności posłów i senatorów za losy państwa.

 


Ryc. nr 1
Obrady sejmu walnego w XVI w.
Ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie

      Byli to ludzie o wysokiej kulturze politycznej. Z nich później wyrastali wybitni parlamentarzyści, którzy później stali się wzorem do naśladowania dla innych, jak np. Hieronim Ossoliński, Rafał Leszczyński, oraz Jan Zamoyski. Ich tradycje były kontynuowane w XVII w. i XVIII w. Wykształcenie obywatelskie mogła zdobyć w sejmie, tylko niewielka grupa. Istotne były jednak wzorce, jakie stąd płynęły na całą szlachtę. Do połowy XVII w. z sejmu płynęły pozytywne wzorce, sprzyjające powstawaniu społeczności obywatelskiej.  Dla wykształcenia większości tej społeczności w duchu obywatelskim miał jej osobisty udział w sejmikach tzw. życie sejmikowe. Tam podejmowano decyzje zarówno o sprawach ogólnopaństwowych, jak i miejscowych( dzisiaj samorządowych).  Na sejmikach wybierano posłów na sejm  wraz z przygotowaniem dla nich instrukcji, które zawierały ustosunkowanie się sejmiku do propozycji królewskich, ale i postulaty dotyczące spraw ogólnopaństwowych, które trapiły szlachtę, ale i postulaty dotyczące spraw danej ziemi czy województwa. Posłowie mogli tłumaczyć swe stanowisko na posejmowych sejmikach relacyjnych. W ten oto  sposób nie tylko wybrani posłowie ale i cała szlachta, czy przynajmniej ta jej część, która uczestniczyła w sejmikach, miała możliwość bezpośredniego udziału w decydowaniu o sprawach ogólnopaństwowych. Referenci i dyskutanci,  pod koniec wieku XVII, podkreślali wyjątkowy i niemal niepowtarzalny w Europie charakter obrad ówczesnego sejmu Rzeczypospolitej. Padło nawet stwierdzenie, że na przełomie XVI i XVII w. w Anglii królowej Elżbiety I więcej osób uczestniczyło w wyborach przedstawicieli do Izby Gmin, jednak dokonywano tego aktu w sposób daleko bardziej bierny niż na zgromadzeniach polskich i litewskich. Dyskusja polityczna zataczała w Rzeczypospolitej znacznie szersze kręgi i obejmowała znacznie więcej tematów. Szlachta gromadząca się na sejmikach i wybierająca swoich posłów na sejmy posiadała ogromną władzę i wywierała przemożny wpływ nie tylko na rozmaite aspekty życia politycznego, lecz również na gospodarkę, a nawet na sprawy kultury.
Niewiele krajów europejskich może się dzisiaj poszczycić, tak wczesnym kształtowaniem się społeczeństwa obywatelskiego, jakie to nastąpiło w Rzeczypospolitej. A przecież w dobie powstawania zjednoczonej j Europy, gdy mówi się s o włączeniu do niej Europy, warto uprzytomnić i sobie i naszym przyszłym partnerom, że polskie doświadczenie w tworzeniu państwa wielonarodowego i związanego  z tym społeczeństwa obywatelskiego mogą pomóc przy szukaniu rozwiązań właściwych dla nowej Europy.
Sejm, stał się decydującym  organem władzy w państwie.  Dziś nie docenia się kompetencji sejmu w zakresie kierowania polską polityką zagraniczną i dyplomacją Rzeczypospolitej. Do uprawnień sejmu należało właśnie kierowanie tymi dwoma dziedzinami życia państwowego. Sejm przyjmował posłów państw obcych, ekspediował poselstwa polskie za granicę. Do kompetencji sejmu należało również organizowanie instrukcji dla dyplomatów Rzeczypospolitej wyprawianych do innych państw, a także wysłuchiwanie sprawozdań posłów- dyplomatów wysyłanych w imieniu króla i Rzeczypospolitej z przebiegu ich misji zagranicznych. Tym samym zawierał on traktaty pokojowe i przymierza.  Do kompetencji sejmu należało uchwalanie podatków, wyrażanie zgody na pospolite ruszenie, podejmowanie decyzji dotyczących polityki zewnętrznej państwa, kontrola działalności ministrów, szczególnie podskarbiego i samego króla, oraz rozpatrywanie spraw najwyższej rangi, np. obrazy majestatu, zbrodni stanu czy przestępstwa urzędnicze.  Od sprawności i jego funkcjonowaniu  i zdolności wprowadzenia w życie uchwał sejmowych zależały dalsze losy  Rzeczypospolitej.  Pozycja sejmu w rządzeniu wzrastała, a króla malała.
    Najważniejszym dziełem Sejmu Czteroletniego 1788-1792 r. była Konstytucja 3 maja. Konstytucja 3 maja, która była efektem Sejmu Czteroletniego była krokiem naprzód  w kierunku naprawy ustroju państwowego. Dlaczego? Ponieważ, dawała mu sprawne prawodawstwo i w miarę sprawną władzę wykonawczą i to przy pełnym zachowaniu istotnie wolnościowych elementów i zasad suwerenności narodu. Było to jednak pochodną określonej sytuacji społecznej i ekonomicznej, jakże dalekiej od tej, w jakiej znajdowała się ówczesna Francja. Nie była to reforma zadekretowana przez oświeceniowego absolutnego władcę, lecz reforma króla, uchwalona przez szlachecki sejm, a następnie zaakceptowana przez większość społeczeństwa szlacheckiego. Konstytucja 3 maja spotkała się z dużym zainteresowaniem ówczesnej opinii europejskiej, zwłaszcza angielskiej. Chwalił ją polityk i pisarz polityczny Edmund Burke, przeciwstawiając pokojową rewolucję polska, bliską  angielskiej ideologii ustrojowej, temu co działo się w rewolucyjnej Francji. We Francji Konstytucja 3 maja była aprobowana w środowiskach umiarkowanych. Tym samym swoiste uznanie dla Konstytucji wyraził pruski minister Edward Hertzberg, który stwierdził, iż Polacy dzięki konstytucji zadali śmiertelny cios monarchii pruskiej wprowadzając dziedziczność tronu i konstytucje lepszą od angielskiej. Należy podkreślić, iż Konstytucja 3 maja była dowodem  na to, iż Rzeczypospolita nie upadła. To dzięki niej Polska jako konstytucyjna monarchia znalazła się w czołówce przemian, które w wielu krajach europejskich dokonać się  miały w następnym stuleciu. Ustanowiona wbrew  woli mocarstw rozbiorczych stała się symbolem dążenia do pełnej niepodległości i suwerenności państwowej. Zasady Konstytucji 3 maja odpowiadały polskim tradycjom ustrojowym, modyfikując i zmieniając zasady nieodpowiadające już potrzebom kształtującego się nowoczesnego oświeceniowego społeczeństwa. Jej zaletą było przede wszystkim to, iż zniesiono liberum veto, które pozwalało na zerwanie sejmu walnego. Ustalono zasadę podejmowania uchwał większością głosów. Tym samym po raz pierwszy w świecie, wprowadzono ustawowo zasadę odpowiedzialności ministra, za jego działalność, nawet formalnie, gdy była ona zgodna z prawem.

Ryc. nr 2
Nadanie Konstytucji 3 Maja

Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja  energia sejmu wyraźnie wzrosła. Świadczy o tym, fakt, iż w ciągi 2 miesięcy uchwalono obszerne ustawy o Sejmie, Straży, Komisji Policji. Natomiast w ciągi 12 miesięcy sejm dokonał kilkakrotnie więcej, niż przez 30 miesięcy swej działalności. Okres Sejmu Czteroletniego, a zwłaszcza ostatni jego rok, gdy obowiązywała Konstytucja 3 maja wywarła ogromny wpływ na społeczeństwo. Zrealizowane wówczas reformy były nie tylko najdalej idącymi i obejmującymi najszerszy zakres wśród dokonanych  w całej epoce, ale w przeciwieństwie do reformy w początkach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, narzuconych prze mniejszość.







 

TAGI: Zalety parlamentaryzmu polskiego złotego wieku
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-07 17:02:52
DODAŁ: Konfucjusz
AUTOR: historyczny