Ocena: 2.3 (4 głosów)

Dlaczego w Polsce, a w nie jakimś innym państwie rozwinął się folwark szlachecki?

    Na przełomie XV i XVI w. wykształciło  się w Polsce  duże gospodarstwo rolne lub rolno – hodowlane produkujące głownie na zbyt posługujące się pracą chłopów pańszczyźnianych, bądź też siłą najemną  zwane dosłownie folwarkiem.  Tak naprawdę pierwsze folwarki zaczęły  powstawać już w XIV wieku w polskich dobrach królewskich i kościelnych. Rozwój folwarków nastąpił przede wszystkim w dobrach szlacheckich, zwłaszcza średniej szlachty. W dobrach królewskich i duchownych folwarki występowały rzadziej, a było to związane z trudnościami związanymi  z bezpośrednim nadzorem. Przeciętny szlachecki folwark był gospodarstwem posiadającym wielkość około 60- 80 hektarów. Nastawiony był na produkcję zbóż. Hodowla miała drugorzędne znaczenie w folwarkach. W dobie odrodzenia folwark stał się dominującą formą produkcji rolniczej.
       U podstaw jego genezy  leżały przyczyny gospodarcze, prawne i polityczne.
Mówiąc o przyczynach gospodarczych mamy tu na myśli to, iż szlachta chciała pomnażać swoje dochody. Wpływały na to następujące czynniki:
1. Ludnościowe przemiany – tak nagły przyrost demograficzny w Europie począwszy od 15  w. kiedy to w Europie było około 30 mln  ludzi do 16 w. kiedy to w Europie było około 70 mln ludzi  zwiększyły zapotrzebowanie na żywność.
2. Utrzymujące się w całej Europie wysokie ceny na żywność związane z tak zwaną rewolucją cen  to znaczy szybciej rosły ceny żywności niż towarów przemysłowych były kolejnym bodźcem do rozwoju gospodarki folwarczno –pańszczyźnianej. W Polsce utrzymywała się doskonała koniunktura na produkty rolne, a gospodarka rolna stała się przedsięwzięciem zyskownym.
3. Szlachta dążyła do polepszenia swojego stanu życia, poprzez szukanie nowych źródeł dopływu gotówki. Nasuwa się tu stwierdzenie, iż wtedy szlachta musiała na czymś stracić np. na spadku dochodów szlachty z czynszów. Również chciała zwiększyć poziom swojego życia.
4. Rozwój miast na terenie Korony i Prus Królewskich. Powstało wtedy około 700 miast i miasteczek. Najbardziej rozwijał się jednak Gdańsk. Większość zboża eksportowano przez porty nadbałtyckie, a przede wszystkim przez Gdańsk. Miasta głównie na zachodzie Europy stawały się głównymi odbiorcami polskiego zboża. Handel zbożem polskim skoncentrowali w swych rękach Holendrzy.

Ryc. nr 1
Handel polskim zbożem
Obraz namalowany przez Johanna Baptistę Homanna

Kolejne przyczyny rozwoju folwarku to przyczyny prawne.
1.Uprzywilejowana pozycja szlachty poprzez liczne statuty, a dzięki prawodawstwu istniały doskonale warunki do jej rozwoju.
W 1423 Statut Warecki dawał szlachcie możliwość prawa wykupu folwarków sołtysich inaczej sołectw – dużych gospodarstw liczących nawet kilka łanów. Ponadto szlachta mogła pozbyć się tych chłopów, którzy się buntowali, oraz sołtysa poprzez wykup jego majątku. Tak naprawdę sołtysi byli dla szlachty konkurentami w pozyskiwaniu rąk do pracy. Zrozumiałe więc, staje się dlaczego to szlachta dąży do wykupu ich majątku, oraz gospodarstw.
 Z kolei w 1496 Statuty Piotrkowskie zwalniały szlachtę od  opłat celnych. Inaczej mówiąc mogła ona wywozić bez opłat wszystko co zostało wyprodukowane w ich folwarku. Z kolei chłopi i ich dzieci nie mogli opuszczać ziemi co wiązało się z ich pewną niewolą i przywiązaniem. Tylko jednemu dziecku za zgodą pana można wolno było szukać zajęcia czy nauki poza wsią. Późniejsze uchwały sejmowe jeszcze bardziej ograniczały te możliwości uzależniając je wyłącznie od zgody pana. W ten sposób szlachcie udało się zatrzymać jak najwięcej rąk do pracy w ich folwarkach.
Statuty Bydgoskie i Toruńskie z lat 1518 –1520 wprowadziły obowiązkowy 1 dzień jako minimum pańszczyzny z 1 łanu. Akt ten obowiązywał na terenie całego kraju. Nie określenie górnej granicy tego świadczenia dawało szlachcie możliwość jego zwiększenia. Pańszczyzna była z kolei głównym i najcięższym obowiązkiem chłopów, od wschodu do zachodu około 11 godzin tylko z jedną godziną na posiłek – z kolei uprzywilejowana szlachta łatwo wykorzystywała darmową pańszczyźnianą pracę chłopa przy produkcji rolnej przede wszystkim produkcji zbożowej. Szlachta zabiegała o zwiększenie pańszczyzny. Należy tutaj zauważyć, iż dochodziła ona niekiedy od 1 do 3 dni.
Chłopi gospodarze zobowiązani byli do pańszczyzny ;
1.sprzężajnej – ciągłej to znaczy, że uprawiali ziemię pańską własnymi końmi i narzędziami,
2. zarodników, a także bezrolnych zaczęto pociągać do pańszczyzny pieszej, jako poddanych pana.

   Pańszczyzna i ograniczenie swobody osobistej chłopów odbiły się na położeniu tej warstwy społecznej. Chłop obciążony pracą ponad swe możliwości ubożał i ograniczał własną produkcję do najzbędniejszych rozmiarów. Pańszczyzna mogła być określana nie tylko w wymiarze dziennym. Panowie wprowadzili tak zwaną jutrznię czyli pańszczyznę wydziałową, gdzie określano obszar gruntu, który miał być uprawiany, lub z którego miało być zebrane zboże. Ponadto chłopi byli zobowiązani do pracy w okresie pilnych robót polnych, jak na przykład orka czy żniwa, poza normalnym wymiarem pańszczyzny – zwykle 3-6 dni do roku. Tam gdzie pańszczyzna nie wystarczała zapotrzebowanie na pracę w folwarku uzupełniano najmem dobrowolnym lub przymusowym. Obok pańszczyzny chłopi opłacali nadal czynsze – znaczenie ich jednak malało, na wskutek dewaluacji pieniądza , oraz zobowiązań  do dodatkowych świadczeń i powinności – zbierania siana , naprawy grobli i mostów.
1.Chłop z kolei nie mógł się skarżyć na swojego pana i nie mógł się także odwołać od wyroku sadów grodzkich i ziemskich. Pan chłopa sądził  w dowolny sposób. Chłop nie mógł się jednak odwołać od wyroku swego pana. Musiał  również wypełniać z kolei  jego nakazy. Ziemia, którą gospodarował chłop nie była ich własnością z uwagi na to, iż  chłop był tylko użytkownikiem ziemi. Pan mógł jednak usunąć chłopa ze swego gospodarstwa



Ryc. nr 2
Chłopi pańszczyźniani

      Szlachta dążyła do tego, aby uniemożliwić mieszczanom posiadania jakichkolwiek dóbr ziemskich, a przyczyniła się do tego obawa ich przed ekonomiczną rywalizacją ze strony mieszczan. Rywalizowali oni ze szlachtą przy organizacji handlu zbożem. Mieszczanie z kolei pozbawili szlachtę uprawnień gospodarczych i politycznych.
Wszystkie te poczynania doprowadziły do zachwiania pozycji mieszczaństwa, a wzrostu znaczenia średniej szlachty, która posiadała zwykle jeden lub więcej folwarków. Koniunktura rynkowa przyczyniła się  do największego awansu gospodarczego tej warstwy. Pojawił się typ szlachcica- ziemianina przedsiębiorczego, organizatora wiejskiej produkcji rolnej, obeznanego z ówczesną sytuacja rynku i przystosowaną do jego potrzeb.
Ostatnie z wymienionych to przyczyny polityczne.
Jednak chyba najważniejszym wydarzeniem, które miało istotne znaczenie dla rozwoju folwarku było zawarcie w następstwie wojny trzynastoletniej ( 1454 – 1466 ) pokoju w Toruniu z Krzyżakami. II Pokój Toruński z 1466 r. dawał Polsce Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i michałowską, Malbork, Elbląg i biskupstwo warmińskie. Pokój nabrał na znaczeniu z racji jego terytorialnych postanowień – należy tu zwrócić uwagę na szczególne znaczenie Wisły dla transportu polskiego zboża. Dodatkowo pokonując odwiecznego przeciwnika Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego udało się zapewnić stabilność północnych granic państwa.
    Do uformowania się folwarku konieczna była koncentracja odpowiedniej części gruntu w rękach pana feudalnego, następnie ograniczenie swobody osobistej chłopów i możliwość zwiększenie ich obciążeń. I tak koncentracja ziemi następowała albo na drodze zagospodarowania nieużytków, czy karczowania lasów, albo zabierania gruntów poddanym i przenoszenia ich na gorsze i mniejsze, albo wreszcie poprzez zagarnięcie istniejących już folwarków sołtysich. Sołtysi mieli zatem większą ilość ziemi i wcześnie organizowali folwarki, które teraz przejmowała szlachta, na podstawie ich uprawnień do wykupu sołectw, które gwarantowane im na podstawie statutu wareckiego z 1423 r.
      Z tym związany był znaczny  wzrost obciążeń chłopów pańszczyzną. W 1520 r. uznano,  iż wszyscy poddani mają obowiązek odrabiać pańszczyznę 1 dzień w tygodniu. Państwo nie interweniowało w sprawy pomiędzy panem, a chłopem, co tak naprawdę przyczyniło się do podnoszenia przez pana obciążeń według swego uznania. Pierwsza pańszczyzna występowała w dobrach kościelnych, kolejna, jak na przykład w dziedzicznych dobrach kościelnych była niewielka, później w XVI w. znacznie wzrastała z 1 dnia do niekiedy nawet kilku dni w tygodniu. Chociaż nadal istniały dzielnice, gdzie jej  nie znano. Tak naprawdę ten wzrost obciążeń nie byłby jednak możliwy bez jednoczesnego ograniczania swobody chłopów, oraz przypisania ich do ziemi. Przypisanie chłopa do ziemi nastąpiło w 1496 r. , kiedy to sejm zabronił więcej niż jednemu chłopu na rok opuszczać wieś i to jedynie pod warunkiem poprzedniego wywiązania się ich  ze wszelkich obowiązków.
Następne uchwały sejmowe jeszcze bardziej ograniczały niezależność chłopów, a chłop coraz bardziej był zależny od swego pana. Kolejnym przejawem zdania się chłopów na łaskę swego pana była rezygnacja władz państwowych z mieszania się do spraw miedzy panem, a poddanym zwłaszcza w dziedzinie sądownictwa, które całkowicie znalazło się w ręku panów, z  wyjątkiem dóbr królewskich, dzierżawionych przez szlachtę.
Chłopi usiłowali przeciwstawić się uciskowi i narzuconym ciężarom. Masowym zjawiskiem stały się tak zwane zbiegostwa poddanych, którzy samowolnie opuszczali swe gospodarstwa i szukali po kraju lepszych warunków bytowania. Opór chłopski hamował poczynania szlacheckie i utrudniał ich pełną realizację. Doszło tu do pewnego kontrastu z jednej strony chłop był uciskany, a z drugiej jednak strony w ciągu XVI w., czy też przynajmniej w pierwszej jego połowie materialne położenie chłopstwa nie uległo jeszcze pogorszeniu, gdyż chłop korzystał z pomyślnej koniunktury na płody rolne, co nie pozostało bez wpływu na łagodzenie konfliktów klasowych. Warto wspomnieć o zabudowaniach gospodarczych folwarku.
Dwór szlachecki  stanowił siedzibę pana, obok znajdowało się kilka zabudowań
1. Gumno czyli budynek w którym gromadzono zapasy i zbiory
2. Budynki do przechowywania inwentarza i narzędzi jak chlewy, obory i stajnie
3. Budynki przeznaczone do poszczególnych czynności jak na przykład przemiał zboża czyli młyny i do produkcji piwa czyli browary.
4. Budynki w których mieszkała ludność nie mająca majątku na wsi , a wykorzystywana do pracy w folwarku inaczej mówiąc dla pracowników najemnych nazywanych czeladzią dworską.
    Podczas  poszukiwania odpowiedzi  udało się znaleźć kilka przyczyn , które doprowadziły  do powstania   folwarku w Koronie. Ustalono:
Po pierwsze :  pomyślna koniunktura na ceny zboża. Dzięki znacznemu wzrostowi produkcji zboża w XVI w. Polska stała się spichlerzem Europy. Żaden z krajów nadbałtyckich czy środkowoeuropejskich nie dorównywał jej pod tym względem stąd tez nie budzi wątpliwości dlaczego  tutaj rozwinął się folwark. Większość zboża eksportowano przez porty nadbałtyckie, a przede wszystkim przez Gdańsk. Przez to, że tak dużo rozwijało się w Polsce folwarków eksport zboża w XVI w. wyniósł przeciętnie rocznie 46 tysięcy łasztów. Polska nastawiona na eksport zboża stała się zapleczem żywnościowym i surowcowym. Rolnictwo polskie produkowało znaczne nadwyżki zboża. Handel zbożem polskim skoncentrowali w swych rękach Holendrzy. Na ich statkach zboże wywożono do portów zachodnioeuropejskich, gdzie znajdowało ono chętnych nabywców. Morzem eksportowano zresztą także wyroby i towary leśne, podczas, gdy skóry, wełna, futra, konopie, len, a także woły szły lądem przez Norymbergę i Lipsk. W zamian sprowadzano do Polski wyroby przemysłowe, tekstylia, narzędzia metalowe. Ogólny bilans handlowy wskutek korzystnego w tym czasie dla produkcji rolnej układu cen był wszakże dodatni dla Polski.
Po drugie: umocnienie się politycznej przewagi szlachty w związku z demokracją szlachecką, co pozwoliło jej na możliwość szybkiego zdobycia gruntów pod zakładanie folwarków i tanich robotników, których wyzyskiwano. Przez to, że szlachta otrzymała tak dużo przywilejów pozycja szlachty opierała się przede wszystkim na wyłącznym prawie do posiadania ziemi co zostało potwierdzone na sejmie w 1496 r. Dobra szlacheckie wolne były od stałych podatków, a na uchwalanie ich trzeba było specjalnej zgody szlachty. Towary szlacheckie nie podlegały zwykłym opłatom celnym. Ukoronowaniem przywilejów szlacheckich było uzyskanie szerokich uprawnień politycznych – udział w sejmikach i sejmach. W żadnym kraju przewaga szlachty nie była tak pełna, a uprawnienia w całości tak szerokie, jak w Polsce i zarazem tak wyłącznie ograniczone do samej szlachty. Umocnienie się politycznej przewagi szlachty w strukturze stanowej, które tak naprawdę ułatwiło jej swobodę poczynań w zapewnieniu sobie gruntów pod folwarki i łatwy dostęp do taniego robotnika. Bardzo często wtedy mieszczanie rywalizowali wprost ze szlachtą przy organizowaniu handlu zbożem. Szlachta starała się zmniejszyć zyski płynące stąd dla miast i dlatego przechwyciła je w całości dla siebie. Wspomniany już wyżej Statut piotrkowski z 1496 r. zwalniał szlachtę od opłat celnych dla swych produktów wywożonych za granicę, oraz dla towarów sprowadzanych na potrzeby swych majątków. Sejm z 1496 nakazał mieszczanom posiadanie i nabywanie ziemi poza obrębem miasta. Tak wzrastała pozycja szlachty poprzez skuteczną eliminację mieszczaństwa w życiu politycznym, oraz poprzez umocnienie poddaństwa chłopów.
Po trzecie: rezygnacja z pospolitego ruszenia na rzecz wojska najemnego miała ułatwić szlachcie skoncentrowanie swojej uwagi na sprawach produkcji rolnej.
Po czwarte: bieda XV Wsi  polskiej i pustki sprzyjała zakładaniu folwarków, a później 8 przymusowy wykup folwarków sołtysich.
Po piąte : rozwój rynku wewnętrznego miast
Po szóste: dostęp do rynków zagranicznych poprzez odebranie z rąk Krzyżaków Pomorza Gdańskiego w wyniku zawartego 19 października 1466 r. pokoju w Toruniu.
Po siódme; Tak naprawdę rozwój ekonomiczny Europy szedł w dwóch kierunkach tzw. Dualizm. W krajach gdzie najsilniej i najpełniej rozwijała się gospodarka towarowo- pieniężna czyli w krajach Europy Zachodniej –głownie w Anglii i Niderlandach – zaczęły kształtować się zalążki ustroju kapitalistycznego. W Polsce obserwować możemy proces odmienny, czyli nawrót do stosunków feudalnych, wprowadzenie  pańszczyzny na wsi, przywiązanie chłopa do ziemi, zakładanie folwarków. Polska była zacofana w stosunku do przemysłowych krajów zachodnioeuropejskich, a wynikało to z braku opieki nad rozwojem i przemysłem.
Po siódme;  folwark to przedsięwzięcie bardzo dochodowe. A. Wyczański wyliczył, iż w dobrach szlachcica  w połowie XVI w. 80-90 % ich dochodów pochodziło z gospodarki folwarcznej.
 

TAGI: Folwark szlachecki.
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-07 17:06:48
DODAŁ: Konfucjusz
AUTOR: historyczny