Ocena: 0 (0 głosów)

Kilka uwag o państwie podziemnym

Według pierwszego studium na temat Polskiego Państwa Podziemnego autorstwa Czesława Malajczyka termin ten był sporadycznie używany w okresie okupacji a spotyka się go w publicystyce konspiracyjnej w roku 1944. Jednakże szerszego znaczenia nabrał w relacji konspiracyjnego kuriera Jana Karskiego¹, publikacja ta ukazała się pod tytułem Story of a Secret State oraz w powojennych publikacjach Stanisława Kauzika (pod nazwiskiem Stanisława Dołęga – Modrzewski ogłosił Polskie Państwo Podziemne). Termin PPP nie był stosowany w oficjalnej historiografii krajowej epoki komunistycznej. Przez długi czas używano terminu „ruch oporu”. Termin ten powstał we Francji i wywodził się z francuskiego terminu „la resistance” i wyrażał on realia walki z okupantem hitlerowskim zgodne z zachodnimi realiami. Przy takim postawieniu sprawy głęboka oryginalność polskiego fenomenu PPP zupełnie zanikła a rola Polski w ruchu antyhitlerowskim została sprowadzona do marginesów. Polskie Państwo Podziemne  było jednak czymś więcej, Dzisiaj w literaturze przedmiotu możemy wyróżnić dwa kierunki definiowania tego pojęcia. Z jednej strony autorzy używając tego pojęcia chcą podkreślić jego symbolikę z drugiej określają niezwykłe rozmiary polskiej walki konspiracyjnej. W kategoriach ustrojowo – prawnych możemy mówić o realnie istniejącym aparacie państwa polskiego, funkcjonującego na skutek okoliczności, w konspiracji – Polskim Państwie Podziemnym. Jeśli pokusilibyśmy się o definicje to można przytoczyć tu definicję PPP podjęta przez prof. Salmonowicza. Brzmi ona następująco :
„Zespół struktur prawno – ustrojowych obywatelskich, które miały zapewnić konstytucyjną ciągłość działalności państwa polskiego na jego własnym terytorium. Owa konstytucyjna ciągłość, rzeczywiste wykonywanie funkcji państwa na jego dotychczasowym terytorium oraz lojalność znakomitej większości społeczeństwa polskiego wobec Polskiego Państwa Podziemnego stanowiły zasadnicze elementy jego istnienia”.²

Polskie Państwo Podziemne jest nazywane zjawiskiem nie bez przyczyny. Jego przykład może służyć do wysnucia szeregu wniosków dotyczących różnego rodzaju analogii i odrębności w postaw społeczeństwa, o stopniu jego dojrzałości, wychowania społecznego, poczucia państwowości. Miało one cechy specjalne a okoliczności w jakich zaczęło powstawać były też specjalnej natury.
Warto przypomnieć tutaj wydarzenia, które leżały u podstaw formalnych tego co stało się Polskim Państwem Podziemnym. Zauważyć tu można swoisty paradoks. Bowiem u podstaw tego zjawiska, na ogół pozytywnie traktowanego przez większość Polaków, leżały pewne zjawiska często negatywnie traktowane przez większość Polaków. Po pierwsze obowiązująca wtedy konstytucja kwietniowa z 1935 roku uznawana była w Polsce przed wojną za konstytucje niedemokratyczną i stanowiącą regres wobec poprzednio obowiązującej konstytucji marcowej z 1921 roku. A to właśnie w tej konstytucji zawarte były postanowienia, których wykorzystanie w sposób formalnoprawny spowodowało, że na gruncie międzynarodowym rząd Rzeczypospolitej Polskiej, powołany po klęsce wrześniowej w Paryżu, był rządem w pełni legalnym, jedynym takim pośród wszystkich działających na emigracji. Wobec tego funkcjonowanie jego różnych agend za granicą i w kraju było również uznawane przez cały świat walczący z Niemcami hitlerowskimi. Wynikało to z tego, że konstytucja kwietniowa obowiązująca w chwili wybuchu drugiej wojny światowej, przyznawała szczególne uprawnienia prezydentowi Rzeczypospolitej. Prezydent RP w ramach swoich uprawnień osobistych mógł m.in. mianować i odwoływać- według swojego uznania- prezesa rady ministrów, mógł rozwiązywać sejm i senat przed upływem kadencji. Mógł też wyznaczać na czas wojny swojego następcę o czym mówił art. 13 konstytucji RP. Art. 24. mówił, że „w razie wojny okres urzędowania prezydenta Rzeczypospolitej przedłuża się do upływu trzech miesięcy od zawarcia pokoju; prezydent Rzeczypospolitej osobistym aktem, ogłoszonym w gazecie rządowej, wyznaczy wówczas swojego następcę na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju”, a pkt.2 tego art.24 napisano: „W razie objęcia przez następcę urzędu prezydenta Rzeczypospolitej okres urzędowania trwa do upływu trzech miesięcy do zawarcia pokoju”. Podsumowując: prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, w danym wypadku prof. Ignacy Mościcki, był w pełni władny w czasie trwającej wojny mianować swojego następcę. Następca ten stawał się konstytucyjnym prezydentem Rzeczypospolitej z chwila przyjęcia wyboru i złożenia przysięgi i jako legalny prezydent państwa miał prawo urzędowania aż do chwili zakończenia wojny i zawarcia pokoju; w tym okresie przysługiwały mu wszystkie uprawnienia osobiste i urzędowe. W tej sytuacji te wyjątkowe postanowienia konstytucji kwietniowej, których demokratyzm można niewątpliwie kwestionować, stały się dogodnym pomostem do przejścia w stan naprawdę niezwykły, jakim była sytuacja wytworzona przez okupację całości ziem Polski i internowanie rządu w Rumunii. Stąd powołanie 30 września 1939 roku nowego polskiego rządu z siedzibą w Paryżu leżało u podstaw tworzenia Polskiego Państwa Podziemnego.
W świadomości obywateli grało ono rolę zasadniczą, gdyż obywatele polscy w swojej masie na dobrą sprawę nie pogodzili się z okupacją terytorium państwa polskiego i uznawali ten fakt za podstawowy gwałt na swych osobistych i narodowych prawach. Jeżeli nawet nie formułowano tego na początku, jeżeli nie od razu wyciągano wnioski organizacyjne, to takie odczucie społeczne było zjawiskiem powszechnym. Od początku istniała w narodzie wola walki. W ośrodkach kierowniczych państwa już przed wojną istniała zamysł, by w chwili gdy wybuchnie wojna, powstał organ koordynujący działania formacji ochotniczych, terytorialnych i wojskowych. Ludność cywilna wzmacniała opór żołnierza, dodawała mu sił, kazała walczyć do końca. Ona też przyczyniła się w znacznym stopniu do tego, że Wrzesień, który przyniósł nam klęskę militarną , nie okrył Polski niesławą, a wręcz przeciwnie. To wszystko sprawiło, że mogło narodzić się Polskie Państwo Podziemne, będące zjawiskiem powszechnym i zupełnie różnym od europejskich ruchów oporu.
Julien Bryan³ gdy opuszczał stolicę wraz z dyplomatami zagranicznymi, powiedział przedstawicielce „Kuriera Warszawskiego”, Irenie Hellman:
„Widziałem tu, zwłaszcza na mniej obronnych przedmieściach stolicy, jak Grochów i Nowe Bródno, rzeczy od których włosy stawały dęba na głowie. Widziałem jednak zarazem takie objawy niezwykłego, nieugiętego ducha Polaków, które sprawiają, że cały świat podziwiać musi wasz bohaterski naród. To, że Wojsko Polskie wspaniałe, a żołnierz polski imponuje swymi zaletami, wiedział już poprzednio cały świat.
Najbardziej mnie uderzyła i zachwyciła postawa ludności cywilnej. U was wszyscy są żołnierzami: kobiet, dzieci, starcy. Widziałem dzieci i kobiety, które budowały barykady. Widziałem starców, którzy bez lęku szli w płomienie, aby ratować cudzy dobytek.
Wszyscy my, Amerykanie, nie mamy dość słów podziwu dla wytrzymałości i cichego bohaterstwa cywilnej ludności Polski. Imponuje nam spokój, humor, wasza zaciętość.”⁴
W każdym, z europejskich państw okupowanych przez hitlerowskie Niemcy narodził się ruch oporu. W żadnym jednak kraju nie ogarnął tak szerokich rzesz społeczeństwa jak w Polsce. Nigdzie nie zbudowano tak silnej armii, a przede wszystkim całego sprawnie działającego aparatu podziemnego państwa. Nie był to zwykły ruch oporu, przeciw okupantowi stworzono scaloną strukturę jednoczącą działaczy niemal wszystkich opcji politycznych ( w tym i takich, które przed wojną się zapamiętale zwalczały).

Państwo Podziemne z lat 1939 – 1945 miało cechy dość specjalne, a okoliczności, w jakich powstało i zaczęło funkcjonować, były też nader specjalnej natury. Przede wszystkim powstało ono po dwudziestu jeden prawie latach istnienia państwowości polskiej, państwa niepodległego i suwerennego. A co za tym idzie powstało po prawie dwudziestu jeden latach procesu wychowania społeczeństwa, i to nie tylko przez instytucje państwowe, ale i liczne samorządne instytucje społeczne i polityczne działające we własny sposób, odrębne, wysuwające różne ideały wychowawcze, ale wszystkie stojące w sposób oczywisty na gruncie niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej Polskiej. Te procesy nie pozostały bez pozytywnego wpływu na wiele zjawisk w dziedzinie życia politycznego, społecznego w okresie okupacji, ze szczególnym uwzględnieniem choćby takich, jak działania w zakresie oświaty i kultury. W okresie drugiej wojny światowej uwidoczniły się bezpośrednie owoce uformowania jednej czy półtorej generacji w latach pomiędzy rokiem 1918 a 1939.
Polskie Państwo Podziemne powstało z konieczności realizacji trzech ówcześnie podstawowych zadań narodu polskiego: odtworzenia sił zbrojnych, powrotu społeczeństwa do normalnej działalności politycznej, reaktywowania własnej administracji. Państwo to nie stanowiło jednak samodzielnej całości ustrojowej – jego struktury podlegały bezpośrednio legalnym władzom II Rzeczypospolitej, przebywającym czasowo na uchodźstwie poza granicami kraju, stanowiły więc ustrojowo legalne ramię suwerennych w świetle prawa międzynarodowego władz II Rzeczypospolitej, zapewniały konstytucyjną ciągłość działalności państwa polskiego na jego własnym terytorium.
Jego zakonspirowane organa ( działające w imieniu Rzeczypospolitej) gwarantowały rzeczywiste – choć ograniczone niezwykle trudnymi realiami życia w warunkach okupacji ziem polskich, gdy okupant zniszczył wszelkie przejawy zorganizowanego życia państwa i społeczeństwa – wykonywanie funkcji państwa we wszystkich jego dziedzinach życia, opierając się na przepisach prawa okresu II Rzeczypospolitej oraz przepisach wydanych przez legalne władze przebywające poza krajem. Było to państwo dysponujące realną siłą zbrojną i dysponujące tzw. przymusem państwowym, pozwalającym egzekwować w sposób fizyczny jego wolę. Funkcjonował wymiar sprawiedliwości, którego orzeczenia wykonywane były z całą bezwzględnością. Było to więc państwo realnie i trwale wpływające na życie codzienne dużej części narodu.
Polskie Państwo Podziemne skupiało zdecydowaną większość Polaków i przytłaczającą większość znaczących nurtów , wielkie partie okresu dwudziestolecia międzywojennego, organizacje społeczne i polityczne, związki młodzieżowe, nie istniejące przed wojną, a dopiero rodzące się struktury. Właśnie ta powszechność i masowość oporu, aktywność polityczna i wojskowa – ujęte w odpowiednie ramy organizacyjne, podziemny parlament, własna administracja i wymiar sprawiedliwości, tajna, ale Powszechna edukacja na wszystkich poziomach nauczania, rozbudowana poligrafia, życie kulturalne – wszystkie te elementy stanowiły fenomen Polskiego Państwa Podziemnego.

Bilans społeczno – moralny Polskiego Państwa Podziemnego, zjawiska unikatowego w historii Polski jest zdecydowanie dodatni, mimo przegranej – w wyniku drugiej wojny światowej – koncepcji politycznej odbudowy Polski jako suwerennego, demokratycznego państwa o strukturze pluralistyczno – parlamentarnej modelu zachodniego. Do rzędu problemów badawczych należy niewątpliwie zjawisko skutków psychologicznych i politycznych Polskiego Państwa Podziemnego dla dziejów myślenia i postępowania społeczeństwa polskiego po 1945 roku. Pozostaje sprawą otwartą, w jakim stopniu doświadczenia tych lat, a szczególnie końcowego okresu Polskiego Państwa Podziemnego, Powstania Warszawskiego, i zmiany władzy w 1945 roku wywarły na postawy ludzi, wybór dróg i metody działania zarówno w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej, jak w roku 1956 i w późniejszym jeszcze okresie, aż po chwilę dzisiejszą.


¹ Jan Karski prawdziwe nazwisko Jan Kozielewski
² S.Salmonowicz, „Polskie Państwo Podziemne 1939 – 1945”, s. 1 -52
³ amerykański korespondent i fotoreporter, niemal przez cały czas oblężenia znajdował się w Warszawie, skąd wywiózł bezcenne filmy z utrwalonym na nich obrazem życia i walki stolicy.
⁴ Wywiad został wydrukowany w wieczornym wydaniu „Kuriera Warszawskiego” 20 września 1939 roku.

TAGI: Państwo podziemne
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-07 17:17:23
DODAŁ: Kocot
AUTOR: Aneta Kocot