Ocena: 3.5 (2 głosów)

Od autonomii do niepodległości Sprawa polska w I wojnie światowej.

      W 1795 roku potężna niegdyś Polska, zniknęła z map Europy. Państwo, które decydowało o polityce Europy Środkowowschodniej nagle przestało funkcjonować. Przyczyn tej tragedii należy doszukiwać się nie tylko w anarchii panującej w Polsce, ale przede wszystkim w zaborczej polityce sąsiadów: Rosji i jej samodzierżawiu; Prus i ich monarchistycznych dążeniach; Austrii, która straty ponoszone w innych miejscach olbrzymiej monarchii postanowiła wynagrodzić sobie Galicją.
      Państwo przestało istnieć, nie przestał jednak istnieć i żyć naród, który ciągle myślał o odbudowie swojej potęgi i powrocie na mapy Europy. Naród, który przez 123 lata niewoli, nie zaprzestał walki o odzyskanie niepodległości. Ciągłe zrywy narodowe przypominały światu o ludzie mieszkającym nad Wisłą.
      Powstanie styczniowe 1863-1864 roku i jego klęska na chwilę pozwoliła Europie zapomnieć o sprawie polskiej. Opinia europejska w II połowie XIX wieku i początku XX wieku zainteresowana była bardziej sytuacją w kotle bałkańskim, wojną na Dalekim Wschodzie, wojnami burskimi- nie zaś staraniami Polaków o powrót na europejskie salony. Czasem o Polsce przypominali wybitni pisarze i artyści- Henryk Sienkiewicz, Ignacy Paderewski, Helena Modrzejewska i inni. Pewne nadzieje na zmianę sytuacji przyniosło powstanie dwóch konkurencyjnych bloków europejskich – Trójprzymierza: Niemiec, Austro –Węgier i Włoch oraz Trójporozumienia ( Ententy): Francji, Anglii i Rosji, co stwarzało nowy układ sił. Główni zaborcy Polski znaleźli się w przeciwstawnych obozach. W społeczeństwie polskim pojawiła się nadzieja, że nadchodząca „ wielka wojna”, o którą modlił się Adam Mickiewicz w „Pielgrzymie Polskim” zmieni bieg dziejów i pozwoli wybić się na niepodległość.
      Podobnie jak państwa zaborcze, również społeczeństwo polskie podzieliło się pod względem sympatii politycznych i koncepcji odzyskania niepodległości, opowiedzenia się w walce o byt państwowy po jednej ze stron walczących w Europie. Pierwszy program polityczny reprezentował obóz narodowo- demokratyczny. Przywódcą i ideologiem ruchu był Roman Dmowski. Program narodowców- Ligi Narodowej, powstałej w 1894 roku wyrastał w tradycji niepodległościowej i pozytywistycznej. Zakładał spotęgowanie sił narodu w walce o niepodległość opierając się na tradycji, więzach rodzinnych, inicjatywie gospodarczej, religii. Był wyrazem nowego typu nacjonalizmu zakładającego realizację interesu narodowego Polaków. Stał w silnej opozycji wobec ideologii socjalistycznej, a także mniejszości narodowych. Endecja chciała wykorzystać wewnętrzny kryzys w Rosji po przegranej w wojnie z Japonią do uzyskania przez Polskę autonomii w ramach państwa carskiego. Dmowski stawiał na Rosję, obawiając się Niemiec. Jego lojalistyczna postawa nie przyniosła efektów, gdyż kryzys Imperium minął, a rząd nie był skory do ustępstw. Narodowa demokracja cieszyła się dużym poparciem w zaborze pruskim i rosyjskim, mniejszym w austriackim, ale właśnie w Galicji koła narodowo-demokratyczne przygotowywały się do akcji zbrojnej po stronie Rosji, tworząc Drużyny Polowe „Sokoła” pod dowództwem Józefa Hallera czy Polskie Drużyny Strzeleckie. Zwycięzcę przyszłej wojny upatrywali w koalicji państw zachodnich z udziałem Rosji.
 

             Orzeł Legionowy
       
      Drugi program opierał swe nadzieje na Austro- Węgrzech. Jedną z głównych sił wyznających tą koncepcję była Polska Partia Socjalistyczna, a właściwie PPS- Frakcja Rewolucyjna. Na jej czele stał Józef Piłsudski. W 1908 wraz z Kazimierzem Sosnkowskim założył Związek Walki Czynnej, przygotowujący kadry wojskowe do przyszłego powstania. Celem polityki ugrupowań socjalistycznych było początkowo rozszerzenie autonomii Galicji o Królestwo Polskie, a następnie wydobycie jej spod panowania najsłabszego jak oceniano zaborcy – Autro- Węgier. Już w 1914 roku Piłsudski podobno stwierdził, że państwa centralne pokonają Rosję, a potem ulegną jej zachodnim sojusznikom, dzięki czemu Polska będzie mogła odzyskać niepodległość.
      W 1912 roku, w okresie silnego napięcia w Europie, związanego z wojną na Bałkanach doszło do koordynacji działań różnych ugrupowań stojących na gruncie walki z Rosją. Utworzono Polski Skarb Wojskowy oraz Komisję Skonfederowany Stronnictw Niepodległościowych – zalążka przyszłego rządu. Polacy szykowali się do tworzenia państwa, nie chcąc bezczynnie przyglądać się działaniom mocarstw i czekać na łaskę zwycięzców.
      28 czerwca 1914 roku zamordowano w Sarajewie austro- węgierskiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. W przeciągu tygodnia cała Europa stanęła w ogniu walk. Zaczęła się oczekiwana przez wszystkich wojna, mająca jak sobie wyobrażano trwać kilka tygodni, a trwająca 4 lata. Wybuch wojny wywołał najszybszy oddźwięk wśród zwolenników orientacji austro- polskiej. Piłsudski rzucił hasło wystąpienia samodzielnej polskiej siły zbrojnej przeciw Rosji. Nocą z 5 na 6 VIII 1914 roku stworzona naprędce Kompania Kadrowa wymaszerowała z Oleandrów krakowskich i wkrótce w Michałowicach przekroczyła granicę z Rosją. Celem akcji było poderwanie Polaków z zaboru rosyjskiego do powstania. Rachuby te zawiodły, Kompanie Kadrową traktowano wrogo, przed żołnierzami zamykano drzwi. Jednak pomimo pesymistycznych nastrojów stała się ona zaczynem Legionów, a w dalszej przyszłości Wojska Polskiego. Józef Piłsudski w dniu wymarszu „kadrówki” wygłosił rozkaz, odzwierciedlający sytuację panującą wśród społeczeństwa polskiego, którego celem stało się zjednoczenie wokół odzyskania niepodległości: „Odtąd nie ma strzelców ani Drużyniaków. Wszyscy, co tu jesteście zebrani, jesteście żołnierzami polskimi. Jedynym waszym znakiem jest odtąd orzeł biały”.
Józef Piłsudski ze Sztabem Legionowym w Kielcach
      
      
      16 sierpnia 1914 roku powstaje w Krakowie Naczelny Komitet Narodowy z Juliuszem Leo na czele. Miała to być najwyższa władza wojskowa, polityczna, skarbowa Polaków w Galicji. Komitet postanowił utworzyć Legiony Polskie u boku armii austriackiej. Polski mundur pojawia się na frontach wojny po raz pierwszy od 50 lat. Legionom narzucono jednak dowództwo austriackie. W krótkim czasie udało się zgromadzić siły potrzebne na wystawienie trzech brygad piechoty, których szlak bojowy przeszedł do narodowej legendy walki o niepodległość.
      Carska Rosja w początkowym okresie wojny nie przejawia zainteresowania kwestią polską. 14 sierpnia 1914 roku rosyjski wódz naczelny wydaje ogólnikową odezwę mówiącą o odrodzeniu Królestwa Polskiego pod auspicjami Rosji. Reakcja ze strony społeczeństwa polskiego jest prawie żadna. 25 listopada 1914 roku powstaje w Warszawie Komitet Narodowy z Zygmuntem Wielkopolskim i Romanem Dmowskim na czele, opierający swe nadzieje na Rosji, który nic nie uzyskuje dla poprawienia sytuacji naszego narodu. Polaków i tak wcielano do armii rosyjskiej jako obywateli Imperium. Utworzono jedynie niewielki polski Legion Puławski, rozwiązany już w październiku 1915.
      Stanowisko Rosji nie uległo zmianie nawet po opuszczeniu Królestwa Polskiego w lecie 1915 roku. Rosjanie ewakuowali wraz sobą dużą część potencjału produkcyjnego oraz około 800 tys. ludzi. 5 sierpnia 1915 roku w Warszawie powstaje Generalny Komitet Obywatelski ze Zdzisławem ks. Lubomirskim na czele. Po wkroczeniu Niemców i Austriaków do Królestwa Polskiego kierownictwo niemieckich władz okupacyjnych w Warszawie objął Hans von Besler. Odrębne gubernatorstwo austriackie powstało w Lublinie.
      Mimo zajęcia Królestwa państwa centralne milczały w sprawie przyszłości Polski, dlatego Piłsudski wstrzymuje zaciąg do Legionów i zaczyna rozbudowywać tajną Polską Organizację Wojskową stworzoną we wrześniu 1914 roku. Od września 1915 roku dowodził nią kpt. Tadeusz Kasprzycki. Organizacja ta w sposób bezpośredni włoży wkład w wydarzenia 11 listopada.
      5 listopada 1916 roku cesarzowie Niemiec i Austro- Węgier wydają odezwę, mówiącą, iż z ziem Królestwa Polskiego stworzone zostanie” państwo samodzielne z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem”. O granicach tego „państwa” pod kuratelą Niemiec i Austro- Węgier nie ma ani słowa. Ceną za powstanie tego „państwa” ma być krew Polaków wcielonych do armii obu walczących stron. Polacy nie wierząc w szczerość obu cesarzy przyjmują akt sceptycznie. Józef Piłsudski twierdzi, że armię polską może powołać jedynie rząd polski. Jednak mimo tych ocen akt ma przełomowe znaczenie.
      Następuje rozdźwięk wśród zaborców, sprawa polska staje się międzynarodową. Państwa walczące rozpoczynają licytację obietnicami dla Polaków.
      W rezultacie aktu 5 listopada, w Warszawie 14 stycznia 1917 roku powstaje Tymczasowa Rada Stanu z Wincentym Niemojowskim na czele. W jej skład wszedł Józef Piłsudski jako kierujący Komisją Wojskową. Legiony zostają podporządkowane Beselerowi.
      W odpowiedzi na akt, w rozkazie noworocznym z 25 grudnia 1916 roku car Mikołaj II zapowiedział,że celem wojny dla Rosji będzie „stworzenie Polski wolnej, złożonej ze wszystkich trzech części, dotąd rozdzielonych”. Rozkaz ten jednak bardzo szybko stracił znaczenie, gdyż w wyniku rewolucji lutowej- 16 marca 1917 roku car abdykował. 22 stycznia 1917 roku prezydent USA Woodrow Thomas Wilson, stwierdził, że w wyniku wojny powinna odrodzić się „zjednoczona, niepodległa, samoistna Polska”. Te słowa w przeciwieństwie do Rosji nabiorą znaczenia, kiedy w kwietniu 1917 roku Stany Zjednoczone przystąpią do wojny.
      Rewolucja lutowa w Rosji rozszerzyła możliwości działania Polaków. 28 marca 1917 roku powołano w Piotrogrodzie Komisję Likwidacyjną do Spraw Królestwa Polskiego. Rozpoczęto starania o stworzenie oddziałów polskich. W kwietniu 1917 roku powstała Dywizja Strzelców Polskich pod dowództwem generała Tadeusza Bylewskiego, wkrótce jednak w jej szeregi wdarł się ferment rewolucyjny- powszechny w armii rosyjskiej. Powołano do życia także Związki Wojskowe Polaków w Piotrogrodzie z licznym placówkami prowincjonalnymi. W czerwcu 1917 roku odbył się I Ogólny Zjazd Związku Wojskowych Polaków, w trakcie burzliwych obrad, gdzie starli się zwolennicy rewolucji ogólnoświatowej z rzecznikami odbudowy Polski, wyłoniono Naczelny Polski Komitet Wojskowy z Władysławem Raczkiewiczem na czele. Uzyskał on zgodę na zorganizowanie I Korpusu pod dowództwem generała Józefa Dowbora- Muśnickiego. Wkrótce powstać miały dwa kolejne korpusy. Rewolucja uwolniła także zachodnich członków Ententy od stanowiska caratu w stosunku do Polski. W czerwcu 1917 roku władze Francji zgodziły się na tworzenie armii polskiej. Ochotnicy zaczęli napływać z Francji, Belgii, USA, Kanady, Brazylii. Oddziały 15 sierpnia 1917 roku podporządkowano powstałemu w Paryżu- Komitetowi Narodowemu Polskiemu na czele z Romanem Dmowskim. Komitet ten został uznany jako oficjalne przedstawicielstwo polskie przez Francję, Anglię, Włochy i USA pomiędzy listopadem grudniem 1917 roku.
      Szybkie kroki w sprawie polskiej ze strony Ententy nie spotkały się z podobną reakcją ze strony państwa centralnego. 28 maja 1917 roku parlamentarne Koło Polskie w Wiedniu opowiedziało się za pełną niepodległością Polski złożonej z ziem trzech zaborów. Państwa centralne zignorowały to oświadczenie. Piłsudski zaczyna opierać się udziałowi formacji polskich w wojnie bez sprecyzowania kształtu granic przyszłego państwa. Ustępuje z Tymczasowej Rady Stanu i zajmuje się Polską Organizacją Wojskową. W lipcu 1917 roku odmawia złożenia przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austro- Węgier. W ślad za nim idą żołnierze I i III Brygady Legionów, za co zostają rozbrojeni i internowani w Beniaminowie i Szczypiornie. Warunki panujące w obozach są bardzo ciężkie, oto jak wspominał je Alfred Wallner- jeden z internowanych legionistów: „ Wikt mieliśmy więcej jak podły. Na śniadanie kawa i chleb z kukurydzy, ? bochenka na cały dzień. W południe woda zabarwiona papryką szumnie nazywana rosołem i parę kęsów koniny z brukwią. Na kolację znowu kawa”. Piłsudski zostaje osadzony w twierdzy w Magdeburgu. Kończy się epopeja Legionów, ale rośnie legenda Józefa Piłsudskiego, niezłomnego wojownika o niepodległość. 26 sierpnia 1917 roku rozwiązała się Tymczasowa Rada Stanu. Pod nieobecność Piłsudskiego na czele Polskiej Organizacji Wojskowej staje płk Edward Śmigły- Rydz, kontynuuje przygotowanie kadr do wojska. W miejscu Tymczasowej Rady Stanu cesarze Niemiec i Autro- Węgier powołują 12 września 1917 roku Radę Regencyjną w Warszawie. Ma to być najwyższa władza tymczasowa w Królestwie do czasu objęcia tronu przez króla lub regenta. W jej skład weszli: arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, Zdzisław ks. Lubomirski, Józef Ostrowski, premierem został Jan Kucharzewski. Rada nie cieszyła się poparciem społeczeństwa ani stronnictw niepodległościowych, popierały ją jedynie ugrupowania konserwatywne.
      Koniec roku 1917 niósł dla sprawy polskiej przyspieszenie wydarzeń. 7 listopada w Piotrogrodzie obalono Rząd Tymczasowy. Powołano nowy rząd- Radę Komisarzy Ludowych. Główną siłą stała się partia bolszewicka z jej przywódcą Władimirem Leninem. Rewolucja bolszewicka zapoczątkowała okres krwawej wojny domowej, w wyniku, której bolszewicy umocnili władzę i wprowadzili swą dyktaturę. 3 marca 1918 roku realizując wcześniejsze obietnice wobec Niemiec, bolszewicy podpisali w Brześciu nad Bugiem pokój z państwami centralnymi. Warunki i okoliczności zawarcia tego porozumienia dobrze odzwierciedla dowcip umieszczony w „Dzienniku Bydgoskim”, w marcu 1918: „ Rosja zawarła już pokój? To nie jest pokój. Tylko? Przedpokój.” Otwierał on obszary od Bałtyku do Morza Czarnego dla ekspansji niemieckiej i austro- węgierskiej. Niemcy miały okupować Finlandię, Estonię, Łotwę, Litwę, Kongresówkę, Białoruś ziemie, które podobnie jak Ukraina podległa okupacji austro- węgierskiej wkrótce upomną się o swój byt państwowy. Traktat brzeski oddawał Ukrainie – Chełmszczyznę, kwestię polską uznano za sprawę, wewnątrzniemiecką. Na znak protestu Rada Regencyjna ogłosiła orędzie nazywając układ rozbiorem Polski, premier Kucharzewski ustępuje ze stanowiska, polski Korpus Posiłkowy generała Hallera wypowiada posłuszeństwo Austrii i przedziera się przez front pod Rarańczą na Wołyniu by połączyć się z wojskami II Korpusu Polskiego wyłonionego z armii rosyjskiej.11 maja 1918 roku połączone siły polskie stoczyły przegraną bitwę pod Kaniowem i zostały przez Niemców rozbrojone. Bitwa pod Kaniowem to pierwszy wspólny wysiłek żołnierzy polskich walczących dotąd po przeciwnych stronach. Niemcy rozwiązali w maju i czerwcu 1918 roku kolejne korpusy polskie. Żołnierze, którzy uniknęli ujęcia, przeszli przez rewolucyjną Rosję i z Murmańska przedostali się do Francji. Tą drogę przebył i generał Haller, który w lipcu 1918 roku stanął na czele armii polskiej we Francji.
      W sprawie Polski głos, zresztą coraz mocniejszy zaczęli zabierać przywódcy państw zachodnich. 5 stycznia 1918 roku niechętny Polsce premier David Lloyd George oświadczył, że niepodległa Polska stanowi „ konieczność dla bytu Europy Zachodniej”. Trzy dni później prezydent USA w swoim 14-punktowym orędziu, w punkcie 13 stwierdził: „ Powinno być stworzone niepodległe państwo polskie, które winno obejmować ziemie zamieszkane przez ludność bezsprzecznie polską, mieć zapewniony wolny i bezpieczny dostęp do morza: jego niezawisłość polityczna i całość terytorialna winna być zagwarantowana układem międzynarodowym”.3 czerwca 1918 roku wobec fiaska porozumienia z Austro- Węgrami i zawarcia odrębnego pokoju za ceną ziem polskich sprzed 1772, państwa Ententy ponownie wypowiedziały się za sprawę Polską.
      Ostatnie miesiące wojny przyniosły ożywienie wśród polskich kół niepodległościowych. Rozstrzygnięcie wojny miało miejsce na froncie zachodnim. Klęski wojsk niemieckich i austriackich wiosną i latem 1918 roku zaczęły przechylać szalę zwycięstwa na stronę Ententy. 5 października 1918 roku kanclerz Niemiec Max von Baden zwrócił się do prezydenta USA z prośbą o pośrednictwo w rokowaniach pokojowych z Anglią i Francją. 7 października 1918 roku rada Regencyjna wydała manifest do narodu polskiego formułując zasadę niepodległości Polski. Był to pierwszy akt władzy polskiej proklamujący odbudowę państwowości. Niemcy nie godziły się z programem Rady Regencyjnej, ale nie były w stanie zapobiec utracie kontroli nad Królestwem. 23 października 1918 roku Rada Regencyjna powołała rząd Józefa Świerzyńskiego. Ogłosił on pobór do Polskiej Siły Zbrojnej, nie ubiega się o uznanie Beslera, zwraca się do Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu o reprezentowanie go na zewnątrz. 3 listopada rząd Świerzyńskiego podjął próbę stworzenia rządu narodowego – rokowania z PPS i ludowcami nie dały rezultatu.
      Obok Królestwa również w innych zaborach podjęto wysiłki w celu stworzenia polskiej administracji. W lipcu 1918 roku w zaborze pruskim powołano Centralny Komitet Obywatelski, działający w porozumieniu z paryskim KNP. W parlamencie niemieckim wystąpił z hasłem pełnej niepodległości Wojciech Korfanty. Centralny Komitet Obywatelski wyłonił Komitet Wykonawczy z księdzem Stanisławem Adamskim, który 10 listopada 1918 roku wystąpi jako Naczelna Rada Ludowa.
      Szybciej zmieniła się sytuacja w Galicji. 19 października 1918 roku powołano do życia polską Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego. 28 października 1918 roku powstała w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna, która ogłosiła się „tymczasowym rządem dzielnicowym” na czele z Wincentym Witosem. 30 października członkowie P.O.W., Legioniści pod dowództwem płk Bolesława Roji usunęli z Krakowa Austriaków. We Lwowie władze austriackie oddały miasto Komitetowi Wojskowemu Ukraińców. Polacy rozpoczęli walki o miasto. W nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku powstaje w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim-premierem i Edwardem Rydzem- Śmigłym jako Ministrem Spraw Wojskowych. Księżna Maria Zdzisława Lubomirska tak w swoim „ Pamiętniku” opisuje kilka dni wcześniej postać przyszłego Marszałka Polski: „ Rydz- Śmigły, człek niesforny, niebezpieczny, jak dotąd Rady Regencyjnej przeciwnik, a Piłsudskiego gorący zwolennik i zastępca- ideowiec, socjalista, doskonały żołnierz, mężny, a niekarny w bojowaniu, malarz, z zawodu, były wachmistrz w wojsku austriackim, potem Legionów uczestnik, złożył w Lublinie przysięgę na ręce komisarza Zdanowskiego(…). Czemu przypisać ten fakt niespodziewany, to ukorzenie się wroga? Chyba tajnym rozkazom przybyłym z Magdeburga- a może … wilk na chwilę przybiera baranią skórę”. 7 listopada rząd ten wydaje manifest do narodu ogłaszając przejęcie przez siebie władzy aż do zwołania Sejmu Ustawodawczego oraz zapowiadając przeprowadzenie reformy rolnej. Manifestem tym przeniósł walkę o kształt ustrojowy państwa z ulicy do parlamentu. Przyczynił się do powstrzymania anarchii i bolszewizmu w Polsce   
 Józef Piłsudski w czasie I wojny światowej

      11 listopada 1918 roku podpisano w Compiegne zawieszenie broni na froncie zachodnim. W Berlinie wybuchła rewolucja, wszyscy trzej zaborcy przegrali wojnę. Uparta wola społeczeństwa polskiego, jego ofiara pozwoliła odrodzić się państwu polskiemu. 10 listopada o godzinie 7.30, specjalnym pociągiem z Berlina powrócił do Warszawy Józef Piłsudski, jedyny człowiek, który mógł zjednoczyć i zjednoczył siły państwowotwórcze narodu. Następnego dnia Rada Regencyjna wydała następujący akt: „ Wobec grożącego niebezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego i utrzymania porządku w kraju, Rada Regencyjna przekazuje władzę wojskową i naczelne dowództwo Brygadierowi Józefowi Piłsudskiemu. Po utworzeniu Rządu Narodowego, w którego ręce Rada Regencyjna zwierzchnią władzę złoży, Brygadier Józef Piłsudski władzę wojskową temuż Rządowi Narodowemu zobowiązuje się złożyć, co stwierdza podpisaniem tej odezwy”. Na ulicach trwało rozbrajanie Niemców i Austriaków. Gromadziły się tłumy świętujące odzyskanie niepodległości. Nieliczni tylko zdawali sobie sprawę z tego, że rozpoczął się długotrwały proces budowania państwa i walki o jego granicę. Wśród tych nielicznych na pewno nie zabrakło Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Ignacego Paderewskiego, Wincentego Witosa, którzy rozumieli potrzebę porozumienia się mimo podziałów politycznych dla uzyskania wyższych celów.

TAGI: 11 Listopada
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-07 17:21:02
DODAŁ: ROBERTO34
AUTOR: ROBERTO34