Ocena: 2.7 (9 głosów)

Płaskorzeźba godła zakonu dominikanów na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie

            Wybór tematyki pracy przez autora był dość trudny. Wynikało to z wielu bardziej lub mniej złożonych czynników. Do jednego z najważniejszych zaliczam wielość symboli i znaczeń zawartych w kulturze, ich kontekst oraz interpretację. Ten problem oczywiście nie dotyczy tylko autora tej pracy i jest jakby wspólny wszystkim badaczom. Symbole i znaki są permanentną częścią życia społecznego, nie da się ich rozdzielić, gdyż wynikają wprost z siebie. Tworzymy je świadomie, aby w następstwie symbole i znaki same mogły utrzymywać to co już jest, a nawet w procesie rozwojowym tworzyć „nowe” znaczenia. Takie rozumienie, jak na ironię, sprawiło trudności autorowi, w tym sensie, że większość symboli wydaje się być znana, rozumiana i dobrze opisana w literaturze przedmiotu. Z wyżej wymienionego powodu,  w kwerendzie autor zamierzył poszukać symbolu, którego nie rozpoznał, a z którym już się spotkał. Pomocne okazały się własne materiały archiwalne. Ze zbiorów fotograficznych autor odnalazł zarejestrowane źródło ikonograficzne, które po obserwacji uznał za godło zakonne ojców dominikanów. Tarcza z reliefem godła znajduje się na  frontowej ścianie, nad wejściem do grobowca ojców dominikanów na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie i prawdopodobnie pochodzi z drugiej połowy XIX wieku.

            Płaskorzeźba zainteresowała autora ze względu na oryginalność kompozycyjną godła. Poszczególne przedstawienia godła dominikańskiego mogą się nieznacznie różnić. Najbardziej stałym elementem jest pies z płonącą pochodnią oraz kompozycja skrzyżowanych ze sobą gałązek palmy i lilii. Różnice dostrzegane są w detalach, czasami pies leży na księdze, zamiast pięcioramiennej gwiazdy godło wieńczy gwiazda ośmioramienna.

Rysunek 1. Godło dominikańskie na grobowcu dominikańskim na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie (Źródło: Krzysztof Murawski, Kraków 2007)

                Godło można podzielić na trzy części: górną, centralną i dolną. W centralnej części tarczy znajduje się korona z pięcioma fleuronami wraz z osadzonymi wewnątrz lilią i palmą.  Nad nią w części górnej spoczywa gwiazda i dodatkowe elementy dekoracyjne.  W dolnej części widoczny jest pies z zawiniętym ogonem, który leży na skale. W pysku trzyma płonącą żagiew, w dolno- prawej części znajduje się pochylone jabłko królewskie.   

            Autor pracy postawił sobie zadanie zbadania znaczenia poszczególnych elementów kompozycji, a następnie dokona analizy całościowego kontekstu symbolicznego godła wraz ze znaczeniem miejsca gdzie zostało umieszczone. 

            Niewątpliwie najważniejszym elementem, używanego od XVI wieku godła dominikańskiego, jest leżący pies trzymający w pysku płonącą pochodnię. Samo przestawienie psa w ikonografii chrześcijańskiej pojawia się w przedstawieniach św. Bernarda, św. Małgorzaty z Cortony, św. Benigna, św. Wendeliny,  pies liże rany św. Rochowi.

Rysunek 2. Godło dominikańskie, kościół dominikanów p. w. Bożego Ciała we Lwowie (Źródło: www.anszyd.webpark.pl)

W większości malarskich przedstawień świętych, pies jest łaciaty, czarno- biały (rys. 4). Takie ubarwienie maści psa w ikonografii dominikańskiej, symbolizuje habit dominikański, złożony z tych samych kolorów. Umiejscowienie zwierzęcia w godle, ma swoje źródła w legendzie zapożyczonej z żywota św. Bernarda, a spisanej przez następcę św. Dominika Jordana z Saksonii. Zasadniczą treścią całej legendy jest wizja matki Dominika, która „przed jego urodzeniem miała we śnie widzenie zapowiadające powołanie syna”. Ukazał się jej wtedy pies trzymający w pysku pochodnię[1]. Przeniesienie elementów  widzenia matki Dominika do godła dominikańskiego, ma więc swoje uzasadnienie i można uznać je za dopełniające się. Uznanie psa za element godny reprezentacji zakonu dominikańskiego, wynika jeszcze z kilku innych przyczyn. Wizerunek czarno-białego psa, pojawia się często w ikonografii kościelnej oraz zakonnej i wynika z biblijnego przekazu. Pies w Biblii nie pojawia się zbyt często, nawet ma pejoratywne znaczenie i zwierzęta te są raczej pogardzane i znienawidzone.[2] Mimo zabarwienia negatywnego, biblijne psy niekiedy postrzegane są w świetle pozytywnym. Księga Tobiasza wskazuje na cechy towarzyskie i wiernopoddańcze psa: „I poszedł chłopiec, a razem z nim anioł, a także i pies wyszedł z nim i podróżował razem z nimi.”[3] Pies skądinąd uważany jest w chrześcijaństwie za symbol żebractwa, nędzy i ubóstwa.[4] I to te dwa ostatnie znaczenia wskazują na bliskość postrzegania psa, jako symbolu misji dominikańskiej i okazały się wiążące. Z jednej strony pies, to symbol wierności- tutaj wobec kościoła, a również ubóstwa, uniżenia i posłuszeństwa, gdyż zgromadzenie dominikańskie jest „zakonem żebrzącym.”  

Przedstawienie psa w średniowieczu nie do końca było zatem jednoznaczne i bardziej miało znaczenie złe niż dobre. Kultura renesansu,  dodając wartości antyczne sprawiła, że obraz psa stawał się bardziej pozytywny i ciepły w odbiorze. W tradycji antycznej i pogańskiej pies jest czujnym obrońcą człowieka,  po małej transformacji renesansowej- strażnikiem wiary, zatem jest wierny oraz oddany.[5] Toteż przemawia za tym, że dominikanów, bez żadnych pejoratywnych domysłów nazywano „domini canes", czyli „psy pańskie”. Pies jest nijako wytworem człowieka, udomowiony staje w obronie właściciela i jak „pies ogrodnika” strzeże tego co zastane. Pies pański leży na skale, która w symbolice biblijnej obok światła oznaczać będzie prawdę. W takim kontekście, pies czyli dominikanie są obrońcami, a także strażnikami prawdy oraz wiary (rys 1). Na innym ujęciu tego godła można rozpoznać księgę zamiast skały co ma podobne znaczenie. (rys. 2). Na malowidle księga również spoczywa w dłoniach św. Dominika (rys. 4).

Rysunek 3. Godło dominikańskie z XVI w.  (Źródło: www.ioh.pl)

Tuż nad jabłkiem królewskim, pies trzyma w pysku płonącą pochodnię. Przesłanie jest dość wyraźne. Płonąca pochodnia ma być światłem, ewangelią,  czyli wiedzą niesioną z pomocą „psów pańskich” na cały świat. Dominikanie mają być  pośrednikami w głoszeniu nowiny przez prawdę, w myśl założenia biblijnego: „Ty jesteś pochodnią moją panie. Pan rozjaśnia ciemność moją”[6], lub krócej: „Bo przykazanie pochodnią jest”.[7] Zagadkowe jest jabłko królewskie, które wyraźnie pochylone może oznaczać zatracenie i zepsucie świata doczesnego. Warto zauważyć, że Cmentarz Rakowicki w XIX w. był ważnym elementem świadomości narodowej Polaków. Na nagrobkach można odkrywać zaszyfrowane wiadomości, wezwania, hasła, których oficjalne stosowanie było zakazane i być może jest, to zakamuflowana krytyka monarchii habsburskiej.

Pies w znaczeniu całego godła oraz, jako element symbolizujący miejsce spoczynku może być rozumiany w odmienny, nie wykluczający ale dopełniający się sposób rozumienia. Na grobowcach często wyobrażano psa, był tam  jako symbol wiary, nadziei i pamięci. Często spoczywał u nóg właściciela, „krzyżowców przedstawiano z psem oznaczającym wierność zamierzeniom Boga”.[8] Z tego założenia można wywnioskować, że pies może symbolizować w myśl zamierzeń twórcy płaskorzeźby  pamięć żyjących współbraci zakonnych.

W centralnej części godła ułożona jest korona z pięcioma fleuronami, w jej środku znajdują się dwie skrzyżowane gałązki lilii. Korona oznacza władzę, ale i mądrość.  Motyw ten może być zaczerpnięty z Księgi Przypowieści: „Osiągnij mądrość (…), uchwyć się jej, a (…) koroną ozdobną nakryje Cię”.[9] Korona w tej logice znaczyć będzie triumf prawdy, inaczej mówiąc, że dominikański zakon kaznodziejski uważa za najwyższe dobro prawdę, gdzie sensem istnienia tego zakonu nie będzie li tylko ograniczanie się do stróżowania, a także krzewienia czystości wiary. A co idzie za tym, korona może stanowić w godle ważny symbol uwieńczenia i spotęgowania waloru prawdy.

 Innym symbolem może być korona unosząca się nad zakonem dominikańskim, do którego władza nie należy, ale który uznaje władzę świecką. Takie rozumienie koresponduje z gwiazdą, umieszczoną najwyżej w tej kompozycji. Konfiguracja wskazywałaby w takim razie na podmiotowość zakonu kaznodziejów, gdzie najwyższa władza i prawda pochodzi od Boga, czyli gwiazdy, zaś ziemska należy się monarchii, czyli koronie. Za takim rozumowaniem przemawia liczba pięciu fleuronów, gdzie liczba pięć w symbolice biblijnej jest liczbą niedoskonałą, liczbą człowieka. Powyższe kłuci się jednak z lilią i palmą, skrzyżowanymi i  osadzonymi w koronie. Lilia, jako atrybut Chrystusa oznacza zmartwychwstanie, niewinność, łaskę  natomiast palma radość i triumf. Oba te elementy są związane z tradycją biblijną i ogólnie chrystologią. Palmę spotykamy w momencie wjazdu Jezusa do Jerozolimy, ponadto w tradycji starotestamentowej uchodzi za symbol prawdy. Lilie pojawiają się w wyobrażeniach Chrystusa, „jako sędziego świata, lilia wychodząca Mu z ust oznacza łaskę.”[10] Tak więc w tym ujęciu, kompilacja tych trzech symboli: korony, lilii i palmy, dodatkowo umieszczonych w centralnym punkcie tarczy stanowi symbol Chrystusa- prawdy absolutnej. Potwierdza to opinię hegemonii prawdy w całym godle. Gwiazda górująca nad koroną być może jest przedstawieniem elementu legendy, która wyjaśnia, iż po narodzeniu Dominika nad jego głową zaświeciła gwiazda. W takim przypadku gwiazda ma symbolizować samego świętego.  Autor spotkał się z odmienną opinią, że jest to gwiazda betlejemska, jako czynnik wiary, która oświetla drogę prowadzącą do prawdy. Górną część godła ozdabiają  elementy dekoracyjne, mające według autora pracy imitować niebo.

Rysunek 4. Św. Dominik

Godło dominikańskie w kontekście całościowym, przede wszystkim emanuje symboliką prawdy: skała, płonąca pochodnia, prawda absolutna określona przez koronę, dają wrażenie przewartościowania. Jednakowoż godło to, trzeba interpretować nie tylko z perspektywy całościowej ale i elementarnej. Mianowicie składa się ono z trzech różnych części: dolnej, przedstawiającej istotę zakonu dominikańskiego i cel jego działalności; centralnej, wskazującej na postawę wobec niesienia prawdy chrystusowej i dobrej nowiny, że jest ona nadrzędną celowością zakonu; górnej, symbolizującej św. Dominika, założyciela zakonu. Wszystkie te części budują własną wymowę, lecz w połączeniu bardzo wyraźnie godło podlega samookreśleniu, każdy element dopełnia całości. Promieniuje radością, afirmacją życia ziemskiego, jak i śmierci oraz zmartwychwstania. Jest triumfem prawdy, wiedzy i cnót.

Bibliografia:

Babraj M.A, Dominikanie. Szkice z dziejów zakonu , Poznań 1986.

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Poznań 2002.

Kopaliński W, Słownik symboli, Warszawa 2006.

[1]M. A. Babraj, Dominikanie. Szkice z dziejów zakonu , Poznań 1986, s. 319.

[2] Biblia Tysiąclecia, 2 Ks. Samuela 15:17; 2 Ks. Królewska 8:13; Apok. 22:15.

[3] Biblia Tysiąclecia, Ks. Tobiasza 6: 1-19.

[4] Tamże, Ew. Łukasza, 16: 19-31.

[5] W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 2006, s. 317-319.

[6] Biblia Tysiąclecia, Ks. Królewska 22: 29.

[7] Tamże, Ks. Przypowieści 6: 23.

[8] W. Kopaliński, op. cit., s. 319.

[9] Biblia Tysiąclecia, Ks. Przypowieści 4: 7-9.

[10] W. Kopaliński, op. cit., s. 197.

TAGI: Płaskorzeźba godła zakonu dominikanów.
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-18 16:58:11
DODAŁ: Murawski
AUTOR: K. Murawski