Ocena: 0 (0 głosów)

Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XVI w.

   Na początku XVI w. losy unii polsko-litewskiej ważyły się.  Przeciwnikiem jej  była przede wszystkim prawosławna Moskwa, która zaczęła sobie zadawać pytanie, o miejsce Kościoła prawosławnego w społeczności Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
    W tym wypadku należy zastanowić się, czy prawosławie było uznawane za wyznanie własne czy obce na terenie Korony. Jagiellonowie wychodzili z założenia, iż ludność prawosławna była na swym etnicznym terytorium.
Z kolei potęga dynastii jagiellońskiej wynikała z uznania przez społeczność ruskiego wyznania prawosławnego, Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, jako własnego państwa.
Zakon krzyżacki stawiał w tym miejscu zarzuty Polsce, iż ma za sojusznika poganów i schizmatyków w wojnie przeciwko chrześcijaństwu. Pułki witebskie i smoleńskie wchodzące w skład wojska, Władysława Jagiełły w wojnie przeciwko Krzyżakom, były uważane za schizmatyczne, a przecież tak naprawdę wojska te broniły własnej ojczyzny, ziem od dawna chrześcijańskich.
   Prawosławna hierarchia dystansowała się od wizji odbudowy Moskwy w jednym organizmie państwowym, gdyż podporządkowanie Moskwie ziem ruskich Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony oznaczałoby likwidację samodzielnej prowincji kościelnej metropolii kijowskiej.
    Wśród hierarchii prawosławnej panowało przekonanie, że do tradycji religijnej Rusi Kijowskiej mają większe prawo książęta Wielkiego Księstwa Litewskiego niż władcy moskiewscy, zwłaszcza że w czasie panowania dwóch ostatnich Jagiellonów zostały zniesione wszelkie ograniczenia wobec Cerkwi prawosławnej.
Jagiellonowie ulegli presji Kościoła rzymskokatolickiego.
    Na początku XV stulecia nie dostrzegano chrześcijańskiego uniwersalizmu, a łacinnicy zwykle określali prawosławie, jako wyznanie schizmatyczne. Przed Soborem trydenckim traktowano prawosławie, jako część Kościoła powszechnego, ale nie jako wyznanie konkurencyjne dla Rzymu.
   W państwie dwóch ostatnich Jagiellonów Kościół prawosławny miał zagwarantowaną samodzielność i możliwość rządzenia się swoimi prawami. Na ten stan wpływały dwa prawa tak zwanego podawania i ktitorstwa. Te prawa dawały królowi polskiemu prawo prezenty osób duchownych na stanowiska cerkiewne, oraz opieki nad stanem moralnym i materialnym duchowieństwa. W myśl prawa ktitorstwa najważniejszymi opiekunami cerkwi byli królowie polscy. I tak monarchowie korzystali z obu praw przy wyborze kandydatur na katedry biskupie.
Ocenia się, iż przy wyborze kandydatur nie kierowali się oni interesami kościoła prawosławnego, ale głównie interesami politycznymi  i osobistymi.
 Podobne uprawnienia posiadali możnowładcy świeccy, w których dobrach znajdowały się monastery i cerkwie. W XVI w. metropolita posiadał oficjalny tytuł „arcybiskupa metropolity kijowskiego, halickiego i całej Rusi”. Nie rezydował on zazwyczaj w Kijowie, ale w północnej części swej diecezji, w  Nowogródku bądź w Wilnie.
 Tam koncentrowało się życie polityczne i kulturalne Rzeczypospolitej.
       Metropolia kijowska była podzielona na dziesięć diecezji, z których siedem leżało w granicach Wielkiego Księstwa:
- kijowska,
- połocko-witebska,
-smoleńsko-siewierska,
-czernihowsko-brańska,
-turowsko-pińska,
- łucko-ostrogska
- włodzimiersko-brzeska),
 a trzy w obrębie ziem ruskich Korony
- chełmsko-bełska,
-przemysko-samborska
-halicka).

    Ruch  egzekucyjny  w Polsce objęło również wyznawców prawosławia.
 Objął  głównie szerokie kręgi magnaterii i bojarstwa. Rola polityczna senatorów ruskich polegała na kreowaniu i realizowaniu wschodniej polityki Rzeczypospolitej Na uwagę zasługuje fakt, iż prawosławne korzenie mieli znakomite rody t. j.. Chodkiewiczowie, Sanguszkowie, Sapiehowie czy Wiśniowieccy.
Ponadto wielu magnatów i bractw prawosławnych rozwijało kulturę ruską.

                    


       Na uwagę zasługuje tu postać Konstantego Wasyla Ostrogskiego- wojewody kijowskiego. To on stał się fundatorem licznych szkół prawosławnych, cerkwi i klasztorów.  Tym samym stał się pomysłodawcą przeniesienia do wołyńskiego Ostroga siedziby patriarchatu z Konstantynopola.

      
      
      
     

    Na ziemiach polskich zaczęły powstawać liczne drukarnie pracujące na potrzeby cerkwi, które zostały uruchomione we Lwowie i Wilnie, oraz w wielu innych miejscowościach.
W Wilnie działała oficyna wydawnicza braci Mamoniczów,  oraz drukarnia bractwa św. Ducha i typografia Bogdana Ogińskiego w Jewiu. We Lwowie szczególne znaczenie posiadała oficyna bractwa stauropigialnego działająca do początków XIX w.
Dwaj drukarze Piotr Tymofiejewicz Mścisławiec i Iwan Fedorow wydali w 1569 r. „Ewangelie Uczitielnoje”, stanowiącą zbiór religijnych nauk pomocniczych do poznania tekstów biblijnych. Ewangelia zabłudowska, odpowiednik katolickich i protestanckich Postylii ukazała się w 12 lat po Postyli Mikołaja Reja i na cztery lata do wydania Postyli Jakuba Wójka.
 Drukarnie cyrylickie miały w założeniu ich fundatorów pomóc w upowszechnianiu tekstów liturgicznych duchem odpowiadających prawosławiu. Drukarnie były jedną z prób reform w Cerkwi prawosławnej i świadczyły o wzroście świadomości religijnej wśród społeczności ruskiej.
    Bractwa cerkiewne broniły prawosławia i ponadto wpływały na odnowienie życia moralnego i duchowego wiernych. Rozwijała się myśl prawnicza., która zawierała elementy prawodawstwa cerkiewnego. Statuty były rezultatem upowszechnienia się myśli renesansowej wśród Rusinów. Te osiągnięcia kulturalne mogły być uzyskane wyłącznie dzięki Cerkwi prawosławnej. Pod jej wpływem rozwijała się architektura sakralna, malarstwo ikonograficzne, śpiew i piśmiennictwo.
       I tak kościół prawosławny miał niezwykły wpływ na religijność i obyczaje mieszkańców całej Rzeczypospolitej. Kult cudownych ikon, wraz z ikoną Matki Boskiej Częstochowskiej jest tego najlepszym wyrazem. Kaplica św. Trójcy na zamku lubelskim,  czy Kaplica Świętokrzyska Katedrze Wawelskiej z bizantyjskimi freskami, stanowią syntezę kultur epoki jagiellońskiej.
 Poprzez Kościół prawosławny upowszechniła się na ziemiach ruskich kultura bizantyjska. Cerkiew prawosławna stała się jej spadkobiercą, wzbogacając dziedzictwo kulturowe i duchowe Rzeczypospolitej.
      Wkrótce jednak okazało się, iż wielkim ciosem w utrzymaniu tej tradycji okazało się zawarcie unii brzeskiej w 1596 r.  Unia ta spowodowała podział w Cerkwi na dwa obozy:
      
1. prawosławny z przewagą duchowieństwa, wiernych  biskupem lwowskich i przemyskim

2. unicki z  pozostałą hierarchią kościelną i wsparciem autorytetu królewskiego i kościelnego państwa polskiego.
 

      Unia Brzeska była związkiem zawartym w 1569 r. na synodzie w Brześciu nad Bugiem pomiędzy Kościołem katolickim, a Kościołem prawosławnym. W wyniku unii nastąpiło połączenie dominującego na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej Kościoła prawosławnego z Kościołem katolickim.
    Jedną z przyczyn niepowodzenia reformacji na ziemiach polskich było niepodjęcie przed końcem XVI w. współpracy między protestantyzmem, a prawosławiem. Próba naprawy tych stosunków nie przyniosła spodziewanych rezultatów. Kościół prawosławny przechodził kryzys wewnętrzny. Rozwiązywanie tego problemu widziano w odwołaniu się do własnych tradycji, lub poprzez unię z katolicyzmem. Postulaty reformacji były w dużej mierze na terenie prawosławia zrealizowane. Miano tu na myśli małżeństwa księży, komunię pod dwoma postaciami, język narodowy w nabożeństwach. W tym czasie można by było się spotkać na terenach wschodnich z przyjmowaniem protestantyzmu przez szlachtę czy magnatów.
      Dla wielu z nich była to, jak się okazała szansa do katolicyzmu. W tej sytuacji nie można dziwić się dlaczego chciano doprowadzić w Rzeczypospolitej do Unii Brzeskiej – czyli unii katolicyzmu z Kościołem prawosławnym. Starania o nią, były wynikiem zabiegów o podporządkowanie sobie schizmatyków, jak i przed obawą przed dalszym uzależnieniem biskupów prawosławnych od patriarchy konstantynopolskiego. To z kolei mogło pociągnąć za sobą poważne skutki wobec zaostrzającego się konfliktu z Turcją.
       Pod innym względem możliwość wykorzystania prawosławia do innych celów politycznych spotęgować mogło powołanie patriarchatu  moskiewskiego.
Nie bez znaczenia w tym wypadku miały tu osobiste aspiracje Zygmunta III , iż przez unię z prawosławiem wzmocni on swoją pozycję w Rzeczypospolitej. Uważał, iż przez skupienie zwolenników w jednym kościele uda mu się osiągnąć zamierzony cel. Szlachta polska, jak i większość kleru do tego projektu odnosiła się dość obojętnie. W samym Kościele wschodnim znajdowali się zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy unii. W toku rokowań brzeskich na protestanckim synodzie w 1595 r. pojawili się po raz pierwszy przedstawiciele prawosławia, którzy zainicjowali współdziałanie z protestantami na gruncie ugody sandomierskiej.
      Unia Brzeska ogłoszona w październiku 1596 r. nie przyczyniła się do całkowitego połączenia się obu wyzwań, ale utworzono na ziemiach polskich obok dotychczasowego obrządku rzymskokatolickiego, obrządku greckiego. Obrządek ten zachował pewne odrębności Kościoła wschodniego, przy czym uznał on jednak władze papieża. Reforma ta nie została jednak przeprowadzona do końca, ponadto nie doszło do zrównania obu obrządków.
 Nie dopuszczono w prawach między innymi  biskupów greckokatolickich ( unickich) do senatu.
      W swym założeniu unia nie spełniała zasadniczych nadziei, które mogli z nią wiązać wyznawcy – szlacheccy Kościoła wschodniego. Nie przyniosła ona również korzyści Rzeczypospolitej. Pogłębiła ona rozbicie religijne w państwie. Ponadto doprowadziło do wzrostu antagonizmów społecznych w państwie polskim. Konflikty te rozpowszechniły się na obszarach zamieszkiwanych w większości przez ludność białoruską i ukraińską.  Konflikt ten nasilił się, wtedy gdy antagonizmy połączyły się z przeciwieństwami klasowymi i narodowościowymi.
 To z kolei było sygnałem do zaostrzenia się walki wewnętrznej w Rzeczypospolitej, co z przyczyniło się do podważenia jej potęgi.
      W czasie rokowań do  unii brzeskiej wyszło na jaw, iż większa część przedstawicieli wschodniego Kościoła była przeciwna unii. Przeciw niej wystąpiło duchowieństwo zakonne, duża liczba mieszczaństwa i znaczna cześć szlachty zwłaszcza z terenów Korony.
Podobne stanowisko wobec unii miały też bractwa cerkiewne. Należy w tym wypadku przypomnieć, iż bractwa te pod koniec XVI w. były odpowiedzialne za funkcje organizatorskie ludności prawosławnej. Przeciwnicy unii zostali nazwani dyzunitami. Król odmówił im praw do posiadania własnej organizacji kościelnej.  
Walka o przywrócenie tych praw została rozpoczęta przez szlachtę prawosławną kierowaną przez Wasyla Konstantego  Ostrogskiego.  Pod jego naciskiem zostały przyjęte konstytucje sejmowe w 1607 i 1609 r. , które przywróciły prawa prawosławiu i jego wyznawcom. Poważniejsze trudności napotkało jednak odtworzenie wyższej hierarchii kościelnej. Walką o nią przechodziła od szlachty do magnaterii, którzy coraz częściej przechodzili na unię lub na katolicyzm, w ręce mieszczaństwa, zorganizowanego we wspomniane wyżej bractwa, oraz Kozaków opowiadających się za pełną restytucją prawosławia.
Przyznane  dyzunitom prawa zostały zatwierdzone przez sejm dopiero w 1632 r.
Od tego momentu mamy do czynienia z legalnym podziałem Kościoła wschodniego w Rzeczypospolitej na dwie metropolie. Stan ten budził zastrzeżenie obu stron. Bardziej ofensywny był Kościół prawosławny, który unikał unitów, a wręcz dążył do ich likwidacji.
      Za unią opowiedziała się natomiast większość biskupów Kościoła wschodniego( metropolita kijowski Michał Rogoza, biskup Łucki Cyryl Terlecki i biskup włodzimierski Hipacy Pociej) i kler świecki. Unię też poparł król Zygmunt III Waza,  oraz jego spowiednik Piotr Skarga.
Oni to zostali uznani przez Zygmunta III Wazę za jedyne legalne władze Kościoła wschodniego. Uznanie władzy papieża miało dać biskupom prawosławnym dostęp do godności senatorów, przysługujących biskupom katolickim, duchowieństwu unickie zwolniono od podatków, a szlachtę i mieszczan unitów zrównano  w prawach ze szlachtą i mieszczaństwem katolickim.
Unici czyli greko katolicy przeszli na katolicyzm. Uznawali zwierzchność papieża lecz zachowali obrządek wschodni, oraz prawo do odprawiania mszy w języku starocerkiewnosłowiańskim.
      W wyniku unii brzeskiej powstał na wschodnich ziemiach polskich Kościół greckokatolicki( unicki), który zachował liturgię obrządku wschodniego, oraz uznał zawieranie małżeństw przez niższych rangą duchownych.  Z powodu sprzeciwu części wyższego duchowieństwa katolickiego nie wszystkie postanowienia unii zostały urzeczywistnione.
W tej sytuacji w pierwszej połowie XVII w. na wschodnich ziemiach polskich odrodził się Kościół prawosławny ( dyzunici ) i istniał równolegle z Kościołem unickim.
Walka o prymat między unitami, a dyzunitami na wschodnich terenach Rzeczypospolitej ciągnęła się jeszcze w XVIII.
    Jak wynika z powyżej analizy pomimo sukcesów kontrreformacji nie udało się doprowadzić do zjednoczenia religijnego Rzeczypospolitej. W połowie XVII w. olbrzymią większość ludności polskiej i litewskiej stanowili katolicy, w miastach Pomorza i Wielkopolski. Z kolei  poważną siłą byli nadal protestanci, zwłaszcza luteranie, a na wschodnich obszarach państwa utrzymywał się podział na unitów i dyzunitów. Tego typu podział religijny był jednak nieunikniony w państwie polskim, jakim była Rzeczypospolita polsko-litewska.

TAGI: Kościół prawosławny w XVI w.
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-07 17:40:41
DODAŁ: Konfucjusz
AUTOR: historyczny